Universeel

VERONTWAARDIGD is vanuit Israël gereageerd op een strafzaak in België tegen premier Sharon wegens zijn rol als minister van Defensie in het bloedbad in twee Palestijnse vluchtelingenkampen bij Beiroet, bijna twintig jaar geleden. De Israëlische minister van Buitenlandse Zaken, Peres, houdt de Belgen voor dat zijn land was verwikkeld in een strijd op leven en dood. Een juridische raadsman van Sharon zegt dat zo er destijds al sprake is geweest van een verkeerde politieke of militaire inschatting, het niet aangaat deze te bestempelen tot misdrijf tegen de menselijkheid.

Deze twee reacties stellen teleur want zij getuigen van een basaal gebrek aan inzicht in het humanitaire recht. Het elementaire recht op zelfverdediging is internationaal erkend. Maar deze erkenning gaat hand in hand met de waarschuwing dat in de oorlog niet alles is toegestaan. En de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van gezagsdragers is niet alleen in het geding bij boze opzet, maar kan wel degelijk al gelden voor grove nalatigheid – zoals een ernstige inschattingsfout.

Iets anders is dat de Belgische strafwet wel heel ver gaat. Het beginsel waarop zij berust is ook door Nederland erkend: universele rechtsmacht. Dit betekent in geval van zeer ernstige internationale misdrijven dat iedere staat de verdachte mag berechten, waar en door wie deze misdrijven ook zijn begaan. Dat is een radicale breuk met het internationale beginsel dat justitiële bevoegdheden niet verder reiken dan de eigen soevereiniteit.

België eist niet eens dat de aangeklaagde op zijn grondgebied is aangetroffen. Ook een diplomatieke status is geen belemmering, getuige een arrestatiebevel tegen de Congolese minister van Buitenlandse Zaken Yerodia terwijl deze vorig jaar op bezoek was. Dit kwam België overigens op zijn beurt te staan op een klacht bij het Internationale Gerechtshof in Den Haag.

OOK NEDERLAND is geconfronteerd met de vraag waar de grenzen van het universaliteitsbeginsel liggen naar aanleiding van klachten tegen de voormalige Surinaamse legerleider Bouterse, de toekomstige prinselijke schoonvader Zorreguieta en de bezoekende Sri-Lankaanse president Kumaratunga. De Hoge Raad heeft zojuist laten weten tot na de vakantie nodig te hebben voor de beslissing over de zaak-Bouterse. Dat illustreert dat het universaliteitsbeginsel allesbehalve de bekeken zaak is die het na Pinochet wellicht leek. Er bestaat een spanning tussen de onafhankelijke rechter die universele strafprocessen voert en de regering die ook moet opkomen voor fundamentele waarden, maar wel opereert in een wereldorde die nog steeds is gebaseerd op soevereiniteit.