Arme Paul Smits, hij krijgt steeds de klappen

KPN kampt met een schuld van tegen de 60 miljard gulden. Bij het aantreden van bestuursvoorzitter Paul Smits, vorig jaar, was dat wel anders. Toch krijgt hij zelf weinig kritiek: ,,Zelfs Onzelieveheer kan KPN niet in zijn eentje redden.''

Een groots feest op landgoed Voorlinden in Wassenaar. Tenten, overvloedig eten en makkelijke muziek op de achtergrond. Bijna duizend mensen lopen er rond, oud-ministers, ambassadeurs en de top van het Nederlandse bedrijfsleven.

Het feest is voor Wim Dik, de man die KPN in twaalf jaar als bestuursvoorzitter heeft omgevormd van een stoffig staatsbedrijf tot een succesvolle, commerciële telecom-dienstverlener. Het is een vrijdag in februari 2000 en de voorzitter neemt afscheid. Die avond worden shows opgevoerd die de flamboyante voorman van KPN karakteriseren. De sfeer is vrolijk. Dik krijgt een liber amoricum in zijn handen gedrukt. De scheidende bestuursvoorzitter geniet met volle teugen van alle aandacht.

Achterin de tent, bij de bar, slaat zijn opvolger met een biertje in de hand het tafereel rustig gade. ,,Dit is de laatste keer dat zulk vertoon bij KPN zal voorkomen'', vertrouwt hij een paar genodigden toe die even bij hem aanwippen. ,,Hier wordt de sigaar te hoog gehouden.''

Het is Paul Smits ten voeten uit, zo verklaren mensen uit zijn directe omgeving. Wars van opsmuk en niet gecharmeerd van uitbundigheid. ,,Wij zijn tegenpolen'', heeft Smits wel eens gezegd over zijn voorganger. ,,De enige overeenkomst is dat we allebei in Delft hebben gestudeerd en uit Rotterdam komen. Daar houdt het mee op. Ik ben niet zo'n frontrunner.''

De 54-jarige Smits zit in de moeilijkste periode van zijn carrière. Telecombedrijf KPN kampt met een schuld van tegen de zestig miljard gulden. Deze is veroorzaakt door het kopen van licenties voor snel mobiel internetverkeer en door de aanschaf van het Duitse mobiele belbedrijf E-plus. Om de schulden te verlagen moet de onderneming overgaan tot radicale maatregelen. De financiële markten wachten nu al enkele weken op de plannen van KPN. Maar het blijft stil. Aandeelhouders stemmen met de voeten, de beurskoers van het bedrijf glijdt weg en is nu zelfs lager dan bij de beursgang in 1994.

Op 1 maart vorig jaar, het moment waarop Smits de leiding van Dik overnam, was dat wel anders. De euforie rond internet en technologie bereikte op dat moment, zo bleek achteraf, zijn hoogtepunt. De aandelen van bedrijven als KPN maar ook Philips en chip-machinebouwer ASML waren niet aan te slepen. De wereld was bedwelmd door het parfum van wat de Nieuwe Economie heette. Een fenomeen waarin internet, en dus ook telecommunicatie en elektronica, een hoofdrol zouden spelen. Het vertrouwen in deze toekomst verdampte de maanden daarna echter. De dotcom-zeepbel werd doorgeprikt. Sinds het aantreden van Smits als voorzitter heeft KPN tachtig procent van zijn waarde verloren.

Toch is de steun voor Smits nog altijd massaal. Binnen het bedrijf, van vroegere collega's of van mensen die eerder zaken met hem hebben gedaan, niemand laat hem vallen. ,,Hij is the best man for the job'', stelt bijvoorbeeld bestuurder Raymond van Oosterhout van FNV. ,,Hij heeft verschrikkelijk veel pech gehad. Vergeet niet dat die overname van E-plus (8,7 miljard euro, red.) het werk was van zijn voorganger.''

Ook Ruud Hendriks, de vroegere bestuurder van Endemol, het bedrijf dat KPN begin vorig jaar trachtte over te nemen maar dat uiteindelijk naar het Spaanse Telefónica ging, neemt Smits in bescherming. ,,De hele industrie heeft zich in de schulden gestoken. Ongetwijfeld met goedkeuring van de commissarissen en ik neem aan dat ook mijnheer Zalm wel eens is geïnformeerd. Het zou oneerlijk zijn wanneer hij nu in zijn eentje het kruis moet dragen.''

Het lijkt de tragiek van Paul Smits. Het is immers niet de eerste keer dat hij binnentreedt op het moment dat een bedrijf in de problemen komt. ,,Arme Paul. Hij krijgt steeds de klappen'', constateert Cees Steijger, voormalig woordvoerder van Smits. De voorbeelden zijn legio. In 1998 kon hij het internationale telecombedrijf Unisource, waarvan KPN aandeelhouder was, ten grave dragen. Ook een groot project met intelligente belkaarten, dat Smits binnen KPN halverwege overnam, strandde. ,,Smits neemt iets over, opent een deur en krijgt vervolgens een klap in zijn gezicht'', verklaart Steijger.

De in Schiedam geboren Smits leidt een groot deel van zijn leven een onopvallend bestaan. Hij is een gemiddelde leerling op het Gemeentelyceum in Vlaardingen waar hij in 1964 zijn Hbs-b afrondt. Tegenover het tijdschrift FEM/De Week bekennen oud-klasgenoten dat ze zich Paul niet kunnen herinneren en de wiskundeleraar van toen noemt hem ,,geen briljante leerling. Een jongen van zeventjes''.

Na de middelbare school gaat hij naar Delft om elektrotechniek te studeren. In 1970 is hij klaar en treedt hij in dienst bij het Amsterdamse Koopman & Co, een kleine firma die handelt in minicomputers, een branche die dan nog in de kinderschoenen staat. Twee jaar later wordt het bedrijf ingelijfd door Geveke Electronics, de voorloper van automatiseerder Getronics.

Smits brengt bijna een decennium door bij het computerbedrijf in commerciële functies. Een metier dat hij uiteindelijk als te beknellend ervaart. ,,Ik moest van dat spoor af. Ik zag succesvolle verkopers niet altijd even florissant eindigen. Ze worden op den duur vervangen door jongere types.'' Smits besluit zich te `verbreden' en wordt hoofd automatisering van de gemeente Rotterdam, de stad waar hij zich het meest mee verbonden voelt. Daar houdt hij het als ambtenaar vier jaar vol. In 1983 treedt hij in dienst bij de toenmalige PTT, en blijft daarmee ambtenaar. Smits wordt verantwoordelijk voor de automatisering bij het staatsbedrijf.

Zijn kansen komen eind jaren tachtig. De PTT moeten worden verzelfstandigd en gecommercialiseerd, een proces waarvoor toenmalig minister Smit-Kroes de van Unilever afkomstige manager Wim Dik binnenhaalt. In 1988 moet Smits, die dankzij zijn ervaring bij Koopman & Co weet wat de tucht van de markt inhoudt, een van de eerste reorganisaties leiden. ,,Paul is op zijn best als hij een gegeven strategie moet omzetten in een concrete organisatie'', verklaart Ben Verwaayen, die destijds samen met onder anderen Smits in het bestuur zat bij de PTT. ,,Hij weet snel het vertrouwen van mensen te winnen.''

Het levert hem de positie op van plaatsvervangend directeur van PTT Telecom en komt daarmee direct naast voorzitter Ben Verwaayen te zitten.In 1994 verandert de naam van de PTT in KPN, waar dan ook nog de postactiviteiten deel van uitmaken, en gaat de onderneming naar de beurs.

Smits ontwikkelt zich verder naast Verwaayen en krijgt op 1 september 1996 een zetel in de raad van bestuur. Hij zit er nog geen drie maanden of hij vertrekt alweer, een stap die opzien baart. Smits gaat Unisource leiden, een internationaal telecombedrijf waarvan KPN een derde van de aandelen houdt. ,,Daar is binnen de raad van bestuur een verhit debat over gevoerd'', herinnert Verwaayen zich. ,,Kun je na een paar maanden alweer een overstap maken? Ik vond van wel. Unisource bepaalde het internationale gezicht van KPN, het had met name interne problemen en Smits was daar geknipt voor. Zelf wilde hij ook graag.''

Het wordt een debacle. De twisten tussen de alliantiepartners van Unisource worden dermate groot dat de samenwerking uiteindelijk uit elkaar valt. ,,Smits kon daar niets aan doen'', bezweert Verwaayen. ,,Het zijn de bestuursvoorzitters van de alliantiepartners die Unisource hebben opgeblazen.'' Na twee jaar misère bij Unisource keert hij terug in de raad van bestuur van KPN. Nog eens twee jaar later volgt hij Dik op als bestuursvoorzitter.

Het personeel is opgetogen over zijn benoeming. Ze vinden Smits nuchter, kalm, integer en hij toont interesse voor de werkvloer. Eigenschappen die voorzitter Caroline Sarolea van de Centrale Ondernemingsraad doet denken aan premier Wim Kok. Ook Steijger verbaasde zich bij Unisource soms over `de gewoonheid' van zijn baas. ,,We kwamen een keer uit een televisiestudio in Londen'', herinnert de woordvoerder zich. ,,Ik stelde voor om een hapje te eten. `Goed idee', zegt Paul en op hetzelfde moment draait hij een McDonald's binnen. Daar had ik niet op gerekend.''

Het einde van Unisource zal Smits nog wel eens beziggehouden hebben tussen de rietkragen van de Loosdrechtse plassen, met altijd een sigaar binnen handbereik. Daar, in het gehucht Tienhoven vlakbij Maarssen, staat zijn huis. De tuin loopt door naar het water waar een steiger staat voor zijn roeibootje. Smits verkiest dikwijls zijn thuis boven etentjes en verplichte recepties. Op zijn verbouwde boerderij houdt hij schapen, katten en heeft hij een bijdehante papegaai, Polly, die het clublied van Smits' favoriete voetbalploeg Feyenoord kan zingen.

,,Hij is een liefhebber van het platteland'', zegt huisadvocaat Steven Schuit. ,,Op het water, in alle rust en stilte, bedenkt hij zijn standpunten. Hij is niet iemand die snel uit de heup schiet. Maar als hij eenmaal argumenten heeft bedacht, dan is hij er moeilijk van af te brengen. In dat opzicht is hij een spijkerharde onderhandelaar.''

Zijn nukken heeft hij ook, die openbaren zich met name na verloren wedstrijden van Feyenoord. ,,Als je slecht nieuws hebt op maandagochtend moet je eerst even kijken hoe zijn club zondag heeft gespeeld. Hebben ze verloren, berg je dan maar'', vertelt Schuit. Smits is actief als commissaris bij Stadion Feyenoord. ,,Een gepassioneerde fan'', zegt mede-commissaris Carlo de Swart. ,,Als de club verloren heeft, denk ik dat we 's avonds geen van tweeën naar Studio Sport kijken.''

Smits vergelijkt zichzelf het liefst met Feyenoords middenvelder Paul Bosvelt, bekend om zijn gedrevenheid op het veld. En op het oog heel wat emotioneler dan Smits. ,,Hij is nooit emotioneel'', stelt voormalig KPN-bestuurder Patrick Morley, ,,behalve als hij op de tribune staat bij Feyenoord. Met verbazing heb ik daar naar gekeken.''

Een andere liefde van Smits zijn oude grammofoonplaten. De ingenieur koestert thuis zijn 78-toerenplaten met zowel Nederlands repertoire als oude jazz van voor de jaren dertig. ,,Thuis heeft hij een apart kamertje,een klein museum, voor zijn collectie platen en pathéfoons'', zegt KPN-woordvoerder Marinus Potman. Smits is al tien jaar voorzitter van de Centrale Discotheek in Rotterdam, een plek waar de organisatie circa 300.000 elpees en 200.000 cd's bewaart.

Smits heeft niet alleen bij KPN en Unisource zelf de wind tegen gehad. Hij heeft ook weinig succes geboekt bij het vinden van partners, met uitzondering van de succesvolle samenwerking met het Japanse NTT Docomo. De fusie met Telefónica ging vorig voorjaar niet door omdat de commissarissen van het Spaanse bedrijf op het laatste moment dwarslagen.

Een groots aangekondigd internet-initiatief met ABN Amro werd vroegtijdig afgeblazen, terwijl het begeerde amusementsbedrijf Endemol – een paar weken na Smits' aantreden – uiteindelijk toch in handen kwam van Telefónica. Tot grote teleurstelling van Smits. ,,Hij had gevraagd of wij hem direct wilden bellen wanneer een definitieve beslissing was genomen'', zegt Ruud Hendriks, destijds actief bij Endemol. ,,Het was midden in de nacht. Hij vroeg direct of we nog een keer konden praten, ook al had hij de wedstrijd verloren. `Ik ga voor de verlenging', zei hij ons. `Desnoods worden het strafschoppen.' We zijn toen nog een keer met elkaar gaan praten.''

Ondanks de tegenslagen krijgt de persoon Smits opmerkelijk weinig kritiek. Ben Verwaayen weet waarom. ,,Het is de tragiek van een leider dat je de omstandigheden nooit kunt uitkiezen. Smits heeft het marktsentiment meerdere malen tegen zich gekregen. Maar dat beseft iedereen.''

Hoewel er van buiten af wel eens om het vertrek van het bestuur is geroepen, blijft kritiek op de persoon afwezig of diep verborgen. Tekenend voor Smits is ook dat hij blijft zitten op het moment dat twee commissarissen zich met de dagelijkse bedrijfsvoering gaan bemoeien. Bestuurders met een groter ego zouden dat nooit pikken. ,,Veel verschil zullen die commissarissen niet maken. Zelfs Onzelieveheer kan KPN niet in zijn eentje redden als het bedrijf niet wordt overgenomen'', zegt een oude vriend. Een oordeel geven over de kans van slagen van Smits vindt zijn omgeving veelal te speculatief.

Milde kritiek resteert. ,,In een opzicht zou je misschien wensen dat hij een heel klein beetje meer op Wim Dik zou lijken'', zegt telecomadviseur Peter Jelgersma. ,,Iets meer communicatie. Het is wel heel lang stil geweest, voordat bijvoorbeeld de medewerkers zijn ingelicht over de huidige problemen.'' En toen dat vorige week eindelijk gebeurde, reageerde het personeel – alweer – positief. ,,Smits heeft een helder verhaal gehouden'', verklaarde een werknemer na afloop optimistisch. ,,De telecomsector groeit, maar de beurs zit tegen. Dat is in een notendop het probleem.'' Het lijkt het lot van Paul Smits.