Red de verwondering

De studies wis-, natuur- en scheikunde kampen met een beroerd imago en terughollende studentenaantallen. De K.L. Pollstichting voor Onderwijs, Kunst en Wetenschap organiseerde een debat.

Why be a scientist if you can be his boss? Ad Lagendijk, hoogleraar natuurkunde aan de Universiteit van Amsterdam, haalde deze klassieker weer eens uit de kast om te illustreren hoe er in Nederland (maar ook daarbuiten) over de exacte vakken wordt gedacht. ``Tien jaar geleden had ik in mijn onderzoeksgroep zes à zeven promovendi, allemaal Nederlanders'', zei Lagendijk woensdagavond in Amsterdam tijdens het debat over het imago van de exacte vakken, een initiatief van de de K.L. Pollstichting voor Onderwijs, Kunst en Wetenschap. ``Nu heb ik er net zoveel en het zijn, de postdocs inbegrepen, twee Spanjaarden, drie Fransman, een Mexicaan, een Amerikaan en twee Nederlanders. De Nederlandse natuurkunde is niet meer denkbaar zonder de input van buitenlanders.''

Het gaat slecht met de harde exacte vakken. De studentenaantallen voor wis-, natuur- en scheikunde zijn de laatste tien jaar sterk teruggelopen. Een Britse `provincie-universiteit' als Warwick telt meer eerstejaars wiskundigen dan alle Nederlandse opleidingen bij elkaar. Twee rampen uit het nabije verleden hebben volgens Lagendijk deze situatie in de hand gewerkt. ``Het contact tussen de middelbare scholen en de universiteiten is verloren gegaan sinds de leraren natuurkunde nauwelijks nog een academische studie volgen. En terwijl vroeger promovendi van de universiteit een nette betaling ontvingen, kregen ze in de jaren tachtig opeens minder dan het minimumloon. Dat is een duidelijk signaal: u telt niet mee!''

Robbert Dijkgraaf, in Amsterdam hoogleraar mathematische fysica, vond dat begrippen als verwondering, verbeelding, universaliteit en creativiteit ondergesneeuwd zijn. ``Op de universiteit heerst een stofjassencultuur. En dat terwijl toponderzoekers toch vinden dat ze een speels, licht vak beoefenen. De creatieve bèta krijgt tijdens zijn studie te weinig kans. Ik heb ook op de kunstacademie rondgelopen en daar zag je mensen stiekem binnensluipen. De eerste illegale wiskundestudent moet ik nog tegenkomen. Maar wat wil je als je begint met colleges Algebra I, Algebra II en Algebra III. Je moet een hoge berg opklimmen en als je de top haalt, word je opgewacht met de woorden: `Zo, jij ook hier?' Leg een kabelbaantje aan, spreek grote groepen studenten aan met een breed programma, besteed aandacht aan communicatie en presentatie en zorg dat je dat nerd-imago afschudt. De exacte vakken moeten losser in hun vel zitten, anders voorzie ik zwaar weer.''

Lacherig

Nederlandse politici hebben onvoldoende besef van de alarmerende situatie bij de harde bètastudies, vond OC&W-staatssecrearis Rick van der Ploeg. ``Er wordt een beetje lacherig over gedaan'', zei hij. ``Wie de wet van Archimedes wil uitleggen, zich verdiept in moeilijke vraagstukken, is een mafkees. Zelf ben ik begonnen met een bachelorsstudie natuurkunde, waarna ik ben overgestapt op economie. Persoonlijk zie ik die scheiding tussen alfa en bèta als iets kunstmatigs.''

Hoe de politiek ook met wetenschap kan omspringen liet Sander Bais, hoogleraar theoretische natuurkunde in (alweer) Amsterdam, zien voor de Amerikaanse situatie. Hij schetste de wijze waarop na het beëindigen van de Koude Oorlog, toen de wetenschap flinke klappen kreeg, het herstel in de tweede helft van de jaren negentig in de VS gestalte kreeg. In 1996 deden 60 Nobelprijswinnaars een appel op de politiek om de wetenschappelijke infrastructuur een boost te geven met als argument dat fundamenteel onderzoek een economische factor van formaat was. Enkele politici pikten het op, de Republikeinse leider in het Huis van Afgevaardigden Newt Gingrich stelde zich erachter en het resultaat was dat er een National Investment Act `Back to Basics' kwam die stelde dat de hoeveelheid geld voor fundamenteel onderzoek in vijf jaar tijd moest verdubbelen.

Bais: ``Clinton liet zich regelmatig in het openbaar met wetenschap in. Toen Japanse en Amerikaanse onderzoekers ontdekten dat het neutrino massa heeft, reageerde hij door de lof van het fundamentele onderzoek te zingen en het belang ervan voor de Amerikaanse economie te benadrukken. In Nederland wordt iedere bronzen medaillewinnaar op de Olympische Spelen door de koningin ontvangen, maar Nobelprijswinnaars Veltman en 't Hooft ziet de majesteit niet staan. Kok schijnt inmiddels een computer te hebben, maar wanneer bezoekt hij eens een onderzoekslabotatorium en gaat hij in gesprek met wetenschappers? Bij ons heerst de zero sum game van Zalm.''

Verrassen

Kostte de analyse woensdagavond geen moeite, zodra er oplossingen aangedragen moesten worden waren de sprekers minder beslist. ``Het is een taai en complex probleem'', zei Lagendijk. ``Verwacht niet dat we vanavond de oplossingen vinden.'' Dijkgraaf bepleitte meer publieke aandacht voor de culturele verworvenheden van de exacte wetenschappen. ``Waarom zijn onze kerken niet vernoemd naar nucleotiden van het DNA?'' Van der Ploeg pleitte ``ook als econoom'' voor extra investeringen in het basisonderwijs. ``Daar kun je kinderen nog verrassen, daar is nog verwondering en nieuwsgierigheid. Zodra ze 15 of 16 zijn is dat eruit geramd.'' Ook was de staatssecretaris voorstander van bachelor-opleidingen. ``Dan heb je na drie jaar al een diploma en dat is veel overzichtelijker studeren dan de 5 à 7 jaar die de studie nu in de praktijk kost.'' In de discussie bepleitte Dijkgraaf een sterkere aanwezigheid van bèta's in het publieke discours en iedereen vond bonussen voor studenten en docenten in de exacte vakken een goed idee.

Al met al een magere oogst. Twee uitgenodigde 5-vwo'ers van Scholengemeenschap Tabor het Werenfridus in Hoorn lieten zich niet overhalen. Juerd Wijntjes, die met zijn exacte vakken geneeskunde wil gaan studeren, bekende dat de vijf leerlingen van zijn jaar die het profiel `Natuur en Techniek' hadden gekozen ``niet het meest sociaal aangelegd waren''. Ook kon hij zich goed voorstellen dat leerlingen ``liever economie gingen studeren met uitzicht op een auto van de zaak'', dan dat ze een exacte richting kozen en jaren en jaren met een promotie-onderzoek in de weer gingen. Medeleerlinge Margreet Ruijter, die ook veel exacte vakken in haar pakket had, zei dat ze niets met natuurkunde ging doen en voorlopig denkt aan een studie Recht & Management. ``Ga ik straks fijn die onderzoekers managen.''