Het volk is grillig en onbeheersbaar

Ongezien was het al een van de betere ideeën van directeur Ivo van Hove om een Russische toneelversie van Poesjkins Boris Godoenov (1825) naar zijn Holland Festival te halen. De operaversie van Modest Moessorgski - die nu in het Muziektheater is te zien - is bekend. Maar de originele toneelversie is hier nooit vertoond, en biedt nu een mooie kans om te vergelijken.

De toneelversie van Boris Godoenov bevestigt het goede voorgevoel, want het 17de-eeuwse tsarendrama over Boris en zijn ondergang aan schuldgevoel over de moord op het kroonprinsje Dmitri heeft geleid tot een buitengewoon mooie en enerverende voorstelling.

De Britse regisseur Declan Donnellan maakte Boris in Rusland met een sterrencast van Moskouse acteurs. Donnellans enscenering is modern klassiek. Hij zet zijn spelers op een kale catwalk, met publiek aan weerszijden. De kleding is hedendaags. Het volk draagt vrijetijdskleding, de bojaren dragen maatpakken en de soldaten moderne gevechtspakken, zodat sommige scènes sterk aan oorlogsbeelden uit Tsjetsjenië doen denken. De geestelijken zien er juist heel ouderwets uit. En de aankleding van een feest, met rokkostuums en prachtige baljurken, doet weer negentiende-eeuws aan.

Donnellan laat zijn zeer begaafde Russische acteurs soms rennen, dan weer razendsnel changementen uitvoeren en geeft de voorstelling nóg meer vaart door de eerste regel van de volgende scène alvast in de vorige te laten zeggen. Niet Alexander Feklistov als Boris, maar Jevgeni Mironov (hier bekend uit de film Burned by the Sun) steelt de show als de charmante, onstuimige Valse Dmitri, met een onweerstaanbare glinstering in zijn ogen.

Dramatisch gezien is de oerversie evenwichtiger en rijker dan Moessorgski's versie; die is in de versie die nu bij De Nederlandse Opera speelt vooral een one-man-show van tsaar Boris is. In de toneelversie is de Valse Dmitri veel belangrijker. Deze gevluchte monnik geeft zich uit voor de vermoorde kroonprins, en trekt op tegen Boris om de tsarenkroon te veroveren. Bij Donnellan is hij geen schurk, maar een tragische jongen die een droom najaagt en daar zwaar voor moet betalen. Hij geeft zijn identiteit op en verliest de liefde van zijn leven.

Hart van de voorstelling is de tragi-komische fonteinscène, waarin de Valse Dmitri aan zijn geliefde onthult wie hij werkelijk is, omdat hij bang is dat ze alleen op zijn imago valt. Het ambitieuze meisje laat hem vallen. Ze wil een tsaar, geen leugenaar. Dus keert Dmitri terug in zijn rol.

Boris zelf schiet er in deze versie enigszins bij in. Hij wordt wel steeds gespiegeld aan Dmitri - beide willen de macht en leveren daarvoor hun zielenrust in - maar verder blijft hij vooral een aardige, wat krachteloze man. De gewetensnood over de moord op de kroonprins speelt een geringe rol. Het is zelfs heel wel mogelijk dat deze Boris de moord helemaal niet heeft gepleegd.

Belangrijk in Donnellans Boris is de rol van het volk. Heel sterk is het eindbeeld. Een bojaar roept het volk op om te juichen voor de nieuwe tsaar. De spelers kijken nu de toeschouwers verwachtingsvol aan. Het licht wordt op het publiek gericht, dat daarmee als het volk deel wordt van het stuk. Uiteraard juicht het publiek niet. ,,Het volk volhardt in stilzwijgen'', is Poesjkins laatste regel.

Zeker sinds de Sovjet-jaren, zien velen in deze regel een daad van volksverzet tegen het regime. Maar in de Boris Godoenov van Donnellan is het volk geen onmondige massa, maar grillig, onbeheersbaar. Alle partijen trachten het volk te manipuleren, omdat iedere machthebber de publieke opinie nodig heeft. Daarom spelen de acteurs ook op een catwalk. Steeds weer moeten zij zich als standwerkers aan het volk/publiek presenteren en verantwoorden. De Valse Dmitri speelt voortdurend op het publiek. Met leuke grappen en olijke blikken tracht hij ons te verleiden. De auditie van zijn bondgenoten op een Pools kasteel wordt gepresenteerd als een flitsende tv-show, met Dmitri aan de microfoon als stralend middelpunt. Boris is meer in zichzelf gekeerd, waardoor hij – ondanks zijn goede daden – de publieke opinie en daarmee de macht verliest.

Voorstelling: Boris Godoenov van Alexander Poesjkin. Regie: Declan Donnellan. Gezien op het Holland Festival, 21/6 Zuiveringshal, Westergasfabriek, Amsterdam. Aldaar t/m 24/6. Inl. 0900-0191 of www.holndfstvl.nl.