Geen mens zo eenzaam als de Hongaar

Buurvrouw is uit haar doen. Ze moet een oude tante ophalen in Transsylvanië, maar nu heeft een onverlaat haar auto geramd. Er zit een lelijke deuk over de hele lengte. Dat wordt zeker een week garage. En ze kan die oude tante toch niet laten wachten?

Toestanden! Transsylvanië is toch al zo ver, en zo eng. De oude Hongaarse landen liggen tot diep in Roemenië. De weg erheen is lang en gevaarlijk, meent de buurvrouw, die in iedere Roemeen een wilde struikrover ziet.

Toch trotseren wekelijks talloze Hongaren de gevaarlijke overtocht om hun oude tantes op te halen, hun bejaarde ouders warme kleren te brengen of een auto af te leveren bij een verre neef. Alledaagse solidariteitsbetuigingen aan de onfortuinlijke Hongaren die door een tragische speling van het lot niet in Hongarije wonen, maar in het straatarme Roemenië.

Zorgelijk hobbelt het Hongaarse wagenpark heen en weer in afwachting van betere tijden. Eenzaam verbijten ze het grote verdriet van 1920 toen het mes viel. Onder het verdrag van Trianon werd tweederde van Hongarije aan de buurlanden toegekend. Eenderde van de bevolking raakte het Hongaarse paspoort kwijt en werd tegen zijn wil Roemeens, Joegoslavisch of Tsjechoslowaaks staatsburger. Tachtig jaar lang is het trauma geen dag weg geweest uit het nationale bewustzijn. In het interbellum draaide de politiek om één zaak: hoe krijgt Hongarije zijn verloren grondgebied terug? Het onverwerkte verlies dreef Hongarije uiteindelijk in de armen van Hitler.

Daarna volgde het grote zwijgen. Onder het communisme werd niet over `Trianon' gesproken. Na 1989 des te meer. De Hongaren aan de voet van de Karpaten werden `herontdekt'. Het democratische Hongarije begon zich tot argwaan van de buurlanden sterk te maken voor de rechten van de verloren broeders en zusters. Deze week bedacht het Hongaarse parlement zelfs een speciale status voor de `buitenlandse' Hongaren.

Tot veel begrip in de regio leidt dat niet. Roemenië en Slowakije zetten hun stekels op: de Hongaren voeren weer wat in hun schild. Ook de Europese Unie fronst de wenkbrauwen: riekt de constructie niet naar discriminatie van niet-Hongaarse Roemenen, Slowaken etc? De Hongaren moeten hun feestje alleen vieren.

In de auto klinkt een diepe zucht. Het gesprek gaat over leven in het buitenland. ,,Nederlanders kunnen veel beter met eenzaamheid omgaan dan Hongaren'', klinkt het plotseling naast mij. Tibor is een dierbare Hongaarse vriend. Hij heeft de gewoonte om onverwachts een dieptebommetje te plaatsen. ,,Hoe kom je daar nu bij? Dacht je echt dat een Nederlander minder eenzaam is dan een Fransman of een Hongaar?'' antwoord ik met oprechte verbazing. Wat een onzin! ,,Vanaf zijn geboorte tot het graf is de mens eenzaam. Iedereen!'', zeg ik ferm. ,,Toch niet'', klinkt het onverstoorbaar naast me.

Een paar dagen later stuit ik op de memoires van de – recentelijk in Nederland herontdekte – Hongaarse schrijver Sándor Márai. Hij schrijft over de jaren vlak na de Tweede Wereldoorlog. Buda ligt in puin, de Russen voeren het communisme in, de schrijver is éénderde van zijn publiek kwijt aan de buurlanden. Eenzaam en introvert zit de Hongaar opgesloten in zijn eigen taal: hij heeft niemand om vertrouwelijkheden mee te wisselen. Niemand kan Hongaars begrijpen. Er is geen verwantschap. ,,Duizend jaar heeft dit volk in de buurt van Europa rondgehangen op zoek naar begrip en vertrouwelijkheid. Nooit is het daarin geslaagd. Soms leek het Westen binnen handbereik. Alsof je het maar hoefde te zeggen en je zou antwoord krijgen. Maar dat antwoord kwam nooit.''

Het leidde tot ademnood. Volgens Márai is geen ander volk in Europa zo bevangen door eenzaamheid als de Hongaren. Nooit zijn ze erin geslaagd in hun omgeving enig gevoel van solidariteit los te maken. ,,Steeds opnieuw moest de Hongaar leren dat hij niemand in vertrouwen kon nemen en dat niemand zich voor hem verantwoordelijk voelde.''

De Hongaar eenzamer dan anderen? Opgesloten in een onbegrijpelijke taal? Afgesneden van ruim drie miljoen `buitenlandse' Hongaren die dezelfde taal spreken, maar gedwongen zijn in een ander land te wonen? De eeuwige verliezer op de internationale Bühne? Márai schreef het in de jaren zeventig. Tien jaar later zakte het communisme in, vertrokken de Russen en kwamen de multinationals en de vrije markteconomie. Hongarije wordt straks als één van de eerste voormalige Sovjetsatellieten lid van de Europese Unie. De internationale solidariteit kan niet op. Toch blijven Tibor, mijn buurvrouw en haar oude tante op hun hoede. De `Hongaarse eenzaamheid' heeft zich diep genesteld in het nationale erfgoed.