Billy Wilders giftige pijlen

Zwabberend en rubberachtig zijn ze wel eens genoemd, de lippen van Charles Laughton. De beste acteur aller tijden, vindt regisseur Billy Wilder deze filmgigant die met zijn reusachtige gestalte letterlijk het beeld vulde. In Billy Wilders Witness for the Prosecution, een komische whodunit, zet Laughton als koppige advocaat inderdaad een monumentale rol neer. Voor Billy Wilder-fans is het zaterdag feest: op die dag is ook zijn drama The Lost Weekend op televisie te zien.

Een toneelstuk van Agatha Christie lag ten grondslag aan Witness for the Prosecution (1957), waarin een zeer venijnig spelende Marlene Dietrich moet getuigen tegen haar sympathieke man die voor moord terechtstaat. De sardonische advocaat is de spil van de film: hij heeft net een hartaanval gehad maar kan de sigaren en drank niet laten staan. In een aantal snedig geschreven scènes, iets wat aan Wilder wel is besteed, probeert hij zijn spiedende verpleegster om de tuin te leiden.

Waar de drank in deze film nog dient om een aantal lachsalvo's aan de kijker te ontlokken, daar ontbreekt het geheel aan ironie in Wilders veelgeprezen alcoholistendrama The Lost Weekend (1945). Een weekend dat voor mislukt schrijver Ray Milland lacherig begint met een whisky om te eindigen in een delirium. The Lost Weekend werd na een rampzalige voorpremière aanvankelijk niet uitgebracht. De drankindustrie bood de studio zelfs vijf miljoen dollar om de film `te begraven'. ,,Als ze mij dat geld hadden aangeboden, had ik het geaccepteerd'', `grapte' Wilder een aantal jaren geleden in het boek Conversations with Billy Wilder. Uiteindelijk verzilverde de film de Oscar voor de Beste Film, Scenario en Acteur.

Wilder excelleert in bitterzoete, scherpe observaties. Pas decennia later werd deze grootse regisseur echter in de rigide filmcanon opgenomen: lange tijd domineerde de Franse auteurstheorie waar Wilders films wegens hun amusementswaarde niet onder zouden vallen. De spaarzame kritiek die nu nog opduikt is dat zijn befaamde cynisme gespeeld zou zijn. ,,Hij is als een mindere cabaretier die riskante en pikante dingen zegt en een beetje kwajongensachtig is'', schreef filmmaker Eric de Kuyper. Alsof pijlen alleen maar doel kunnen treffen als ze in arsenicum zijn gedoopt. Wilder laat juist zien dat lichtvoetige humor en diepe ontroering elkaar kunnen versterken.

Wilder heeft vaak slechts drie, vier woorden nodig om zijn grap te maken, de rest laat hij zien. Ook in zijn eigen leven staat hij bekend om zijn gevatheid, zelfs nu hij over de negentig is. Niet lang geleden werd hij na een etentje bij vrienden getrakteerd op een privé-voorstelling. Voor de hoofdfilm zat een trailer van een opzichtige, flauwe komedie. Wilder buigt zich in het donker voorover naar zijn gastvrouw en zegt: ,,Thanks for the warning.''

Witness for the Prosecution (Billy Wilder, 1957, VS), NCRV, zaterdag, Ned.1, 23.45-1.36u.

The Lost Weekend (Billy Wilder, 1945, VS), BBC2, zaterdag, 1.20-3.00u.