Aids: het ergste moet nog komen 1

Een speciale zitting van de Verenigde Naties moet aanstaande maandag en dinsdag een keerpunt vormen in de strijd tegen aids. Maar mislukking dreigt. Ondertussen laat Botswana zien hoe de epidemie kan worden aangepakt.

Twintig jaar nadat in de Verenigde Staten de eerste vijf gevallen van hiv/aids werden gerapporteerd, doet de internationale gemeenschap voor het eerst een poging om tot een mondiale aanpak van de epidemie te komen. In die tijd raakten meer dan 56 miljoen mensen besmet, bijna de bevolking van Groot-Brittannië, en stierven bijna 22 miljoen mensen, net zo veel als het totaal aantal inwoners van Nederland en Vlaanderen. ,,Het ergste moet nog komen', voorspelt dr. J. Garcia Calleja, epidemoloog bij de VN-organisatie UNAIDS in Genève. In Azië staat de epidemie pas aan het begin.

Eerdere pleidooien om tot een georkestreerde mondiale actie – van G-8, Wereldbank, Japan – misten overtuiging en vonden geen gehoor. De rijke landen hebben de epidemie `onder controle'. Vijfennegentig procent van de aidsslachtoffers valt in de Derde Wereld en die ontvangt sinds het einde van de Koude Oorlog minder mondiale hulp.

Die lethargie doorbrak VN-secretaris-generaal Kofi Annan vorig jaar door hiv/aids op de agenda van VN Millennium Top te plaatsen. Twee maanden geleden lanceerde hij in de Nigeriaanse hoofdstad Abuja zijn plan voor een mondiaal aidsfonds. Een speciale zitting van de Verenigde Naties begin volgende week moet culmineren in een Declaration of Commitment, een Wilsverklaring van het leeuwendeel der naties. Tijdens de bijeenkomst van de G-8, de belangrijkste industrielanden plus Rusland, volgende maand in Italië, moet het aidsfonds dan officieel het licht zien.

,,In de eerste twee decennia reageerde de wereld schandalig traag op de epidemie', zei Annan nog begin deze maand. ,,Eindelijk dringt de fenomenale omvang van de crisis tot de internationale gemeenschap door. Niet eerder hebben wij zo'n collectieve vastbeslotenheid gezien om in actie te komen. [...] Ik geloof dat dit jaar de geschiedenis zal ingaan als het jaar dat we het tij hebben gekeerd.'

De grootste epidemie in de geschiedenis kan tot staan worden gebracht, onderstreepte de Australische VN-ambassadeur Penny Wensley vorige maand bij de voorbereiding voor de speciale zitting van de VN. Ook al geneest er niemand van aids en is er ook geen vaccin dat besmetting kan voorkomen. Maar we hebben de afgelopen twintig jaar voldoende ervaring opgedaan met preventiecampagnes om de ziekte te kunnen terugdringen, zei Wensley. ,,Kijk maar naar de successen van Oeganda, Thailand en Brazilië. Het enige wat ontbreekt is het geld en de politieke wil.'

UNAIDS heeft laten uitrekenen dat er het komende decennium jaarlijks zeker 7 tot 10 miljard dollar nodig is om een verdere opmars van de epidemie in de Derde Wereld te blokkeren. Dat betekent een vervijfvoudiging van de 1,8 miljard dollar die dit jaar in ontwikkelingslanden aan de bestrijding van hiv/aids wordt besteed. ,,Een koopje', vindt Annan, in vergelijking met de 500 miljard dollar schade die de epidemie volgens een Harvard-studie al heeft aangericht.

Over een werkbare opzet van het aidsfonds lijken diplomaten, deskundigen en belangenbehartigers op een aantal terreinen overeenstemming te hebben bereikt. Het fonds komt los te staan van de VN-bureaucratie. Verder zal het fonds zich niet alleen richten op aids (3 miljoen doden vorig jaar), maar ook op tbc (1,7 miljoen) en malaria (ruim één miljoen). Aidsbestrijding is onmogelijk zonder versterking van de hele gezondheidszorg in de Derde Wereld.

De partijen zijn het er kennelijk ook over eens dat het fonds de bestaande nationale programma's die hun waarde hebben bewezen moet intensiveren en geen nieuwe activiteiten moet lanceren. Toewijzing en besteding van middelen moet transparant en controleerbaar zijn. Het geld moet niet alleen worden gebruikt voor preventie, ook voor onderzoek en zorg. Dat betekent dat de meeste aidslijders in de Derde Wereld voor het eerst uitzicht op behandeling krijgen. En dat de dertien miljoen kinderen die hun ouders aan aids hebben verloren, kunnen rekenen op steun.

Maar er is nog steeds kans dat het fonds een losse flodder blijkt. De resterende meningsverschillen over opzet en aanpak zijn groot. De Nederlandse minister Eveline Herfkens (Ontwikkelingssamenwerking) weigert voorlopig geld te geven, omdat er ,,nog te veel onduidelijkheden en twijfels zijn om te kunnen spreken van een verantwoorde investering', zo liet ze deze week weten. Ze hekelde de regering-Bush die eist dat Amerikaans belastinggeld alleen via religieuze organisatie besteed wordt en dat bij de aankoop van medicijnen het Amerikaanse octrooirecht wordt gerespecteerd. Dat zou betekenen dat er in India en Brazilië geen goedkope aidsremmers kunnen worden besteld om levens van besmette mensen te rekken.

De Verenigde Staten zegden wel als eerste geld toe: 200 miljoen dollar. De kostprijs van een F22-gevechtsvliegtuig, niet meer dan 0,4 procent van het bedrag dat de VS jaarlijks uitgeven aan de medische gevolgen van zwaarlijvigheid, schamperde de Amerikaanse Global Aids Alliance. ,,Zwarte mensen de doodstraf opleggen', zei Salih Booker van African Action, ,,is voor deze president niets nieuws.' Tot nu toe volgden alleen Groot-Brittannië en Frankrijk het Amerikaanse voorbeeld, toezeggingen van het Zwitserse verzekeringsbedrijf Winterthur (één miljoen dolllar) en Microsoft-tycoon Bill Gates (100 miljoen dollar) niet meegeteld.

,,Als dat mondiale fonds nu niet van de grond komt, lukt het nooit meer', waarschuwt Peter van Royen, directeur van het Nederlandse Aids Fonds. ,,Als het een halfbakken fonds wordt waaraan niemand zijn geld geeft, durft geen mens de komende jaren meer het initiatief tot een mondiale aanpak te nemen. Het momentum dat de afgelopen jaren ontstaan is in de strijd tegen aids, wordt dan vermorst.'