Zware verdenking, weinig bewijs

Justitie kreeg vanochtend een gevoelige nederlaag te verwerken in de beursfraudezaak. Wat zijn de gevolgen van de uitspraak? Uitleg over Operatie Clickfonds.

Ruim drieënhalf jaar na dato kwamen de eerste hoofdverdachten in de beursfraudezaak voor de speciale Clickfondskamer van de Amsterdamse rechtbank. Vanochtend volgde het vonnis in de zaak tegen het voormalige effectenhuis Leemhuis en van Loon. De belangrijkste achtergronden rond de beursfraude:

Wat is Operatie Clickfonds?

Het meest omvangrijke onderzoek naar financiële fraude ooit in Nederland gehouden, onder leiding van het Amsterdamse parket van het openbaar ministerie en mede uitgevoerd door de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD) en de Economische Controledienst (ECD). Het kwam in oktober 1997 in de publiciteit toen Justitie invallen deed bij de beurs, effectenhuizen, banken en commissionairs.

Waarom trok Clickfonds zoveel aandacht?

In de eerste plaats had een aantal kleinere schandalen (Regio Effect, Nusse Brink) de financiële wereld al in de schijnwerpers gezet. Er liep een discussie over afschaffing van het zogenaamde `zelfregulerend toezicht' en over de beurs als vrijplaats. Clickfonds kwam dus op een strategisch moment. In de tweede plaats werden beurshandelaren van naam en faam achter slot en grendel gezet. In de derde plaats bracht het OM zeer zware verdenkingen naar buiten die deden vermoeden dat het in één keer afgelopen zou zijn met de bedenkelijke beursmoraal van die tijd.

Wat waren die verdenkingen?

Zoals het OM letterlijk in een persbericht stelde: ,,omvangrijke witwaspraktijken en beursfraude''. Het zou gaan om belastingfraude, heling, voorkennis, steekpenningen, witwassen van crimineel geld en frontrunning (het meelopen met grote effectenorders). Maar er bleef weinig van de verdenkingen over. Wel vielen enkele tientallen fraudeurs door de mand die de belasting bleken te ontduiken in Zwitserland of Luxemburg. Het OM trof verder (soms omvangrijke) schikkingen met individuen en enkele financiële instellingen.

Is Clickfonds dan niet meer dan een fiscale kwestie?

Daar begint het wel op te lijken. Er spelen nog drie beursfraudeverdenkingen, maar die zijn aan inflatie onderhevig. De belangrijkste – het in stand houden van een systeem van coderekeningen – stond al onder druk toen de rechtbank eerder oordeelde dat er met het systeem zelf juridisch niets mis is. De tweede, niet-ambtelijke omkoping, heeft veroordelingen opgeleverd, maar het is de vraag of die in hoger beroep standhouden. Tot slot speelt er nog een vage zaak over het witwassen van softdrugsgelden.

Is Clickfonds dus mislukt?

Hoewel de zware verdenkingen niet konden worden waargemaakt, tellen de fiscale fraudezaken natuurlijk wel. Bovendien was Clickfonds een katalysator als het om de versterking van de integriteit in de financiële sector gaat. Maar de prijs was hoog. Er is veel schade aangericht en het is de vraag of dat uiteindelijk opweegt tegen de resulaten. Bovendien blijkt de kwaliteit van het onderzoek aan alle kanten te rammelen. De rechtbank tikte Justitie al diverse keren wegens slordigheden op de vingers. Het vanochtend uitgesproken vonnis is een trieste climax. Fouten in onderzoek en dagvaardingen, een dubieuze rechtshulpprocedure naar Zwitserland en een slechte controle op opsporingsinstanties leidden zelfs tot niet-ontvankelijkheid van het OM.

Wat zijn daarvan de gevolgen?

Die zijn ingrijpend. Naast gevoelig reputatieverlies betekent de niet-ontvankelijkheid dat het spel rond de komende zaken tegen hoofverdachten Dirk de Groot en Adri S. bij de rechtbank ook gespeeld is. Daarmee stort de kern van het onderzoek waar het in 1997 om begon in feite in elkaar. Of een beroep van het OM bij het hof veel zal veranderen, is de vraag. Wat overblijft is de bij toeval ontdekte zaak rond effectenhandelaar Eddy Swaab. Maar het juridische succes van dit dossier is zeker niet gegarandeerd.