`Schaamte'

,,Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets kwaads gedaan had, werd hij op een ochtend gearresteerd.''

Een van de beroemdste beginzinnen van de wereldliteratuur. Na zo'n zin kan een boek niet meer mislukken en dat deed Het proces van Franz Kafka dan ook niet. Ik moest die zin gisteren weer even overlezen om het nieuws te verteren over de Irakees Ali H., die in oktober 1999 werd opgepakt als verdachte van de moord op Marianne Vaatstra. Justitie in Leeuwarden moest H. na enkele dagen alweer vrijlaten. Uit de DNA-test was zijn onschuld gebleken.

Vervelend, maar overkomelijk. Ook justitie en politie hebben het recht op hun vergissingen. In dit geval lijkt er echter meer aan de hand, veel meer. De Leeuwarder zaaksofficier R. de Graaf heeft in een tv-documentaire gezegd dat justitie ten tijde van de arrestatie wist dat H. onschuldig was. Men pakte hem alleen maar op om de publieke opinie koest te houden.

's Avonds konden we het bewuste fragment met De Graaf in het NOS-Journaal zien. Hij biechtte het bijna blijmoedig op, zoals een kind twee jaar later tegen zijn moeder durft te zeggen dat het een tientje uit haar portemonnee heeft gejat. Het geweten wil ontlast worden, en na zoveel tijd zal ma er heus niet meer boos om worden.

Begreep De Graaf wel de consequenties van zijn woorden? Namelijk dat onze hele rechtsstaat naar de schroothoop kan als dit een uitvloeisel is van een algemeen verbreide mentaliteit onder justitiële autoriteiten? Want eigenlijk zegt De Graaf dit: ,,De publieke opinie heeft H. belasterd, en daarom moesten wij hem op een ochtend arresteren zonder dat hij iets kwaads gedaan had.''

Het doet me denken aan de uitdrukking die de beulen in de Sovjet-Unie van de jaren twintig hadden bedacht: ,,Geef ons de man, wij vinden zijn misdrijf.''

Ik voelde nog een ander schokje van herkenning. In het vermeende zedenschandaal van Oude Pekela vonden in 1988 twee arrestaties plaats op aanwijzing van dorpelingen. Justitie was toen ook veel te beducht voor `de publieke opinie'. Ook die verdachten bleken al snel volkomen onschuldige mannen, maar ze waren wél voorgoed getraumatiseerd.

Wat is toch precies die vermaledijde publieke opinie waarvoor justitie terugdeinst als een schaap voor een wolf? Dat blijft vaag. Persofficier O. Brouwer noemt alleen degenen die geprobeerd hebben de publieke opinie over deze zaak sterk te beïnvloeden: Peter R. de Vries die in zijn tv-programma als eerste een foto van H. toonde – en De Telegraaf.

Ik heb al vaker de indruk gekregen dat justitie deze twee tegenspelers verwart met `de publieke opinie'. Niet doen. Het is te veel eer voor ze.

Zo werd het gisteren een zwaar dagje voor Nederland. Eerst moesten we ons schamen voor `Volendam' en toen weer voor `Leeuwarden'. We schamen ons nog eens te pletter. Gelukkig komt na schaamte zonneschijn: de vakanties kunnen beginnen. Ook ik ben even weg.