Paus in religieus mijnenveld Oekraïne

Als paus Johannes Paulus II morgen in de Oekraïne aankomt, betreedt hij een religieus mijnenveld: voor veel orthodoxen komt de antichrist op bezoek. ,,Hij komt ons bekeren tot inquisitie en moord.''

Noem het een religieuze Koude Oorlog, een grensgeschil op het breukvlak van beschavingen. Als paus Johannes Paulus II morgen in Kiev landt, brengt hij geen vrede. Gisteren hielden tienduizenden Russisch-orthodoxen in Kiev hun `kruistocht' tegen het pausbezoek. Het rook er naar wierook, maar meer nog naar zwavel. Uit alle hoeken van het land voerden popes in de vroege ochtend bussen vol grootmoedertjes aan. Urenlang wandelden ze van klooster tot kerk. Het orthodoxe lint legde het verkeer in het drukkend hete stadscentrum lam. Zwarte cohorten popes, monniken en nonnen legden een bezwerende muur van kerkgezang, de kudde zwaaide met iconen, kruisen, spandoeken. `Orthodox of dood', `de paus is de antichrist', `1941: nazisme. 2001: katholicisme.' En terwijl de priesters opriepen tot bezinning en gebed, lazen de gelovigen strooifolders die het Vaticaan van elke denkbare misdaad beschuldigden.

,,Ik ben een dienaar van God'', zegt de 52-jarige Maria uit het dorp Nikolajev. ,,Onze pope zegt dat de paus onze Sophia-kathedraal met zijn onreine voeten zal bevuilen. Ik kom onze kerk met mijn lichaam verdedigen.'' In 1037 bouwde Jaroslav de Wijze dit heiligdom, een halve eeuw nadat vorst Vladimir missies had uitgezonden naar Byzantium en Rome om te bepalen tot welk christendom zijn heidense Russen zich zouden bekeren. Het werd de Griekse orthodoxie, want Rome ,,brengt geen luister''. ,,Toen, duizend jaar geleden'', weet Maria, ,,schoor de paus uit woede zijn baard af en zette die belachelijke tiara op zijn hoofd. Sindsdien regeert de duivel in Rome. Nu probeert hij ons te bekeren tot inquisitie, brandstapel en moord.'' Zinaide, 62, uit Odessa, valt Maria luidkeels bij. ,,Het was de paus die Hitler in 1941 zegende voordat hij Rusland binnenviel! Hij zegt dat hij onfeilbaar is, dat hij beter is dan God!''

De 93ste reis van paus Johannes Paulus II wordt zijn meest omstreden bezoek tot dusver. Want patriarch Aleksej II van de dominante Russisch-orthodoxe kerk - in de Oekraïne goed voor 9.049 parochies, 122 kloosters, 7.755 kerken en 7.509 priesters - heeft duidelijk gemaakt dat de paus niet welkom is. Eerst diplomatiek, inmiddels op schrille toon. Er smeult een godsdienstoorlog in de Oekraïne, stelt Aleksej II, met de komst van de paus zal die weer oplaaien. Rome rinkelt met de geldbuidel om de Russen te bekeren.

Johannes Paulus II wilde in de jaren negentig herhaaldelijk Moskou bezoeken als kroon op zijn anticommunistische kruistocht. De patriarch sprak keer op keer zijn veto uit. Waarom de paus nu in de Oekraïne de confrontatie aangaat, weet alleen hijzelf. De Oekraïne telt vier miljoen katholieken, meent zijn aanhang, wie kan de paus verbieden hen te bezoeken? Maar als Pool weet de paus beter dan wie ook dat de Oekraïne een religieus mijnenveld is.

Oekraïne betekent `grensland'. Het was van oudsher een slagveld voor moslims uit het zuiden, orthodoxe Russen uit het noorden, katholieke Polen uit het westen. In de orthodox-katholieke twist zijn twee jaartallen van belang: 1596 en 1946. In 1596, toen de Oekraïne onder het katholieke Pools-Litouwse koninkrijk viel, wist het Vaticaan de meeste orthodoxe priesters aan Rome te binden. De orthodoxe eredienst, de administratieve autonomie en gehuwde priesters bleven, maar de clerus onderwierp zich formeel aan Rome. Daarmee was de Grieks-katholieke kerk geboren, een doorn in de zij van de orthodoxie.

Toen Polen aan het eind van de achttiende eeuw werd opgedeeld door Rusland, het Habsburgse Rijk en Pruisen viel de Oekraïne grotendeels toe aan de tsaar, die zijn christenen met vast hand terugbracht tot het ware orthodoxe geloof. Maar het westelijke Galicië werd deel van het Habsburgse Rijk en, na 1918, van Polen. Hier bleef de Grieks-katholieke kerk bloeien. Toen Stalin Galicië op Hitler veroverde, kreeg hij een groepje doodsbange Grieks-katholieke priesters na een jaar van terreur in 1946 zover dat ze hun kerk ophieven. De Grieks-katholieke kerk ging ondergronds. Er waren diensten in kelders en in de bossen; priesters werkten als loodgieters om de kinderen van hun parochianen te dopen zonder verdenking te wekken. In Lvov, de hoofdstad van Galicië, zal de paus volgende week 25 Grieks-katholieke martelaars van de Goelag zalig verklaren.

De onafhankelijkheid in 1991 bracht de Oekraïne een religieuze explosie waarvan de wonden nog lang niet zijn geheeld. In Galicië eisten de Grieks-katholieken hun oude kerken op. In honderden dorpen gingen orthodoxen en katholieken elke zondag met elkaar op de vuist. Gemengde commissies trachten de confessies sindsdien te verzoenen. In sommige dorpen gebruiken de gelovigen op zondag beurtelings de kerk, elders verrijzen nieuwe kerken. Maar Moskou mort nog steeds om de `gestolen' kerken. ,,Het huidige onrecht kan niet voortduren'', zegt de orthodoxe pope Arsenej. ,,Zolang orthodoxen in Galicië hun geloof belijden onder de blote hemel, terwijl een katholieke priester de mis leest in een lege kerk, kan onze patriarch de paus niet als broeder omhelzen.''

Een extra complicatie is dat de orthodoxe kerk in de Oekraïne in drie delen uiteen is gevallen. In het westen is er een autocephale kerk met 1.015 parochies onder metropoliet Mefodej. In het midden heerst de zelfbenoemde patriarch Filaret over 2.781 parochies. Alleen in het door Russen gedomineerde oosten is de autoriteit van Moskou nog onomstreden. De schismaticus Filaret wekt de meeste woede, hij werd in 1998 al eens gestenigd door Moskougetrouwen. In 1990 verloor deze mild ogende grijsaard de strijd om het leiderschap over de Russisch-orthodoxe kerk van Aleksej II. Daarna scheidde hij zijn eigen kerk af en benoemde zichzelf tot patriarch van Kiev. Hij beroept zich op het principe dat elke orthodoxe staat een eigen patriarch heeft. Daarom acht hij de banvloeken uit Moskou tegen het pausbezoek een regelrechte schande. ,,De paus is de gast van onze president. Wat zouden zij ervan vinden als ik president Poetin verbood de paus te ontmoeten?'' Voor Filaret is de ontmoeting met de paus ,,een vorm van erkenning van onze Oekraïens-orthodoxe kerk''. Aleksej II heeft de paus meermalen verzocht om, als hij Kiev dan toch bezoekt, zijn aartsvijand Filaret links te laten liggen. ,,Maar de paus luisterde niet'', zegt Filaret. Er glittert iets van triomf in zijn ogen.

De Grieks-katholieken verpakken hun leedvermaak over de orthodoxe onmacht in vrome woorden. ,,Ik voel pijn in mijn hart over deze anti-Roomse betoging'', zalft vader Andrej. ,,Toch is het ook mooi dat de paus zoveel orthodoxen bijeen brengt om samen te bidden. Misleide mensen, maar toch ontroert het mij. Het is moeilijk te aanvaarden dat je niet langer the only show in town bent.''

De Oekraïense staat weet zich van zijn kant nauwelijks raad met de religieuze splijtstof. Twintigduizend man ordetroepen zijn paraat om morgen in Kiev de lieve vrede te bewaren. President Koetsjma, verwikkeld in tal van onsmakelijke schandalen, wil graag gezien worden naast de paus, maar het bezoek verdiept ook de kloof in zijn land. De staatstelevisie deed gisteravond alsof er geen betoging was geweest. Een zwetende kolonel van de geheime dienst voor een Duitse tv-camera: ,,U ziet hier drieduizend gelovigen vreedzaam wandelen in de democratische Oekraïne.'' De gezaghebende abt Geronti reed de kolonel bijna ondersteboven met zijn rolstoel. ,,U liegt, het zijn er 70.000.'' De kolonel trok een gepijnigd gezicht. ,,U heeft ons een betoging van 3.000 orthodoxen beloofd, en nu zijn het er 30.000. Noemt u dat christelijk gedrag?'' De abt lachte schamper. ,,Wij bepalen hier hoe een christen zich gedraagt.''