Een nat seizoen

Theater wordt fysieker, acteurslichamen raken bezweet en besmeurd. Dus werd er dit seizoen heel wat afgebadderd op het toneel. Het douchen als trend.

Schreeuwend en zich in rare bochten wringend, stuiteren de halfnaakte spelers over het podium. Een valse dwerg draaft rond, kniehoge Barbiepoppen worden mishandeld. As long as the World needs a Warrior's Soul is de titel van Jan Fabre's theaterspektakel, waarin hij op warrige wijze de oerdriften viert, als ongericht verzet tegen de steriele burgermaatschappij. Het had ook Kookgek Op Reis kunnen heten, want de spelers smeren zichzelf in met allerhande levensmiddelen: ketchup, bloem, chocolademousse, boter, ham en eieren. Achter op het slagveld staat een rij douches waar de strijders zich tussendoor kunnen verfrissen, voor de ogen van het publiek.

Regisseur Fabre was het afgelopen theaterseizoen lang niet de enige die zijn spelers op het podium liet douchen. Er is zelfs sprake van een kleine stortbadgolf. Veertig jaar na Alfred Hitchcocks griezelfilm Psycho is het dramatische effect van een douchescène nu ook tot de toneelregisseurs doorgedrongen.

Het was sowieso een nat seizoen. In de voorstellingen die momenteel op het Terschellingse Oerolfestival zijn te zien, wordt op allerlei manieren met water geknoeid, in het bijzonder in Waterkracht van Zappsnacks. Verder waren er dit seizoen badkuipen in Conijn van Olland, Penetrator, De ingebeelde ziekte, en Oorlogje. Bert Luppes zat in Hollandia's Woyzeck naakt en verkleumd in een rond bassin. Halina Reijn moest als hoer Lulu in een ondergelopen betonnen peeskelder werken. Ivo van Hove's True Love draait uit op een vochtige orgie waarin een zeepsopkanon de vloer nog glibberiger maakt. Opvallend droog daarentegen bleef het in Macbeth van Alize Zandwijk. Zij had in een betegelde ruimte een koperen buis met verschillende douchekoppen opgehangen. Maar die werkten niet, en er werd verder ook niets mee gedaan. Ze waren waarschijnlijk bedoeld als misplaatste, en verder niet uitgewerkte verwijzing naar de gaskamers van de nazi's.

Op het winderige strand van Terschelling, tijdens Oerol, wordt Sil de Strandjutter onder de douche gezet. Zijn vrouw droogt hem liefdevol af. De wasbeurt benadrukt dat in de norse boer een kleine, kwetsbare jongen schuilt. Ook versterkt de douche op de gure zandvlakte (,,Síl! Van alles op het stránd!'') het contrast tussen de geborgen huiselijkheid en de woeste natuur in het verhaal.

In Jean, Julie et Christine van De Paardenkathedraal past de douche uitstekend in het realistische decor, dat tot in de details de grote keuken van een vooroorlogs herenhuis verbeeldt, met echte kookgeluiden, echte aardbeien, echt stromend water. In zijn bewerking van Strindbergs Fröken Julie – over een verveelde freule die de ambitieuze dienstknecht verleidt en zo de dromen van drie mensen vernietigt – maakt regisseur Dirk Tanghe niet de freule tot middelpunt, maar maakt hij alledrie de rollen even groot. Daarom is de dienstknecht een even geladen seksuele tijdbom als de freule. Het omkleden en de stortbaden van dienstknecht Barry Atsma dienen ter verhoging van de erotisch geladen sfeer.

Paardenmiddelen

Naakte mensen op het podium is allang geen modetrend meer, maar is de norm geworden in het theater. Het theater drijft sowieso steeds meer van het literaire toneel naar fysieke voorstellingen vol jonge, afgetrainde lijven, waarin de lichaamstaal belangrijker is dan de tekst; een trend die weer teruggrijpt op het experimenteel theater van de jaren zeventig. Schaars gekleed rennen de spelers rond, dansen op opzwepende muziek, of vliegen elkaar aan. De agressie en de seks spatten er van af. Een logische stap is het dan om de spelers ook eens onder een straal water te zetten. De acteurs onder het kletterende water en tussen stoomwolken zien er goed uit.

Zowel Fabre's Warrior's Soul als de voorstellingen van regisseuse Ola Mafaalani zijn voorbeelden van dit fysieke theater. Mafaalani, die dit seizoen sterk in de grote zaal debuteerde, heeft een goed gevoel voor theatrale paardenmiddelen. In haar Macbeth (er waren maar liefs vijf Macbeths te zien dit seizoen) laat ze het publiek tomaten gooien naar de slechte koning. Ook met andere schokeffecten probeert ze de toeschouwers uit hun vrijblijvende positie te sleuren en hun de medeplichtigheid aan de getoonde wandaden in te peperen.

In Macbeth wordt niet gedoucht, maar het moorddadig koningskoppel heeft wèl een handenwasneurose. Na de moord op de oude koning zegt Macbeth: ,,Kan al het water van Neptunus' oceaan dit bloed van mijn handen wassen?'' Later in het stuk probeert zijn vrouw Lady Macbeth zichzelf ook rein te krijgen. Dit verbeeldt Mafaalani doeltreffend door haar een fles Ajax-allesreiniger over het hoofd te laten gieten – een radicale vorm van douchen. Even later pleegt ze zelfmoord door een tweede fles leeg te drinken. Pas dan is ze door en door schoon. Het meeste toneel draait op de een of andere manier om een catharsis, een reiniging; het douchen is daarvan een wel hele concrete verbeelding.

Halverwege Mafaalani's enscenering van Ajax, de tragedie van Sofokles, stappen de acteurs even onder de douche, om fris aan de tweede helft te beginnen. Hier dient de wasbeurt vooral om de scherpe overgang tussen de twee delen duidelijk te maken. In het eerste deel gaat Ajax als een schilderbeest tekeer – nadat hij heeft ontdekt dat hij in een vlaag van verstandsverbijstering niet zijn gehate collega-strijders, maar een kudde schapen heeft vermoord. Grommend gooit hij liters verf om zich heen. Met dit staaltje action painting verbeeldt hij zijn waanzin, wanhoop, en de chaos van de Trojaanse oorlog. Binnen de kortste keren verandert Ajax, gespeeld door Ko van den Bosch, het decor in een grote smeerboel, zoals de acteur dat altijd graag doet bij zijn eigen groep Alex d'Electrique.

Tegenover deze oerdriften staat het schone rechtbankdrama van de tweede helft, waarin de emotie getemd is door de regels en de ratio. De oorlogshelden uit het eerste deel wassen de slagveldmodder van hun spieren en steken zich in nette pakken met kraakwitte boorden. In de eerste helft brullen ze, in de tweede helft beoefenen ze de retorica. De douche als beschavingsmiddel; een oppervlakkig middel uiteraard, want het echte vuil zit aan de binnenkant.

Douchen op het toneel past ook goed in de brechtiaanse traditie om aan de toeschouwers te laten zien dat het allemaal niet echt is; om naast het toneelstuk ook het maken ervan te laten zien. De spelers blijven, nadat hun personage is afgegaan, gewoon op het toneel zitten tot ze weer aan de beurt zijn. Omkleden op het toneel is al langer gewoon; douchen is een volgende stap.

Bij Fabre en Mafaalani verwijzen de douches ook naar de kleedkamers van een sportclub. De regisseurs eisen fysiek en mentaal veel van hun acteurs. In een vorig stuk van Mafaalani zwom een actrice in de Rotterdamse haven de Maas over. De krachtinspanning op het toneel doet op zijn beste momenten aan topsport denken. Overigens waren de meeste gebruikte douches en baden in de genoemde toneelstukken Spartaans koud, hetgeen ook verklaart waarom de wasbeurten zo kort duurden. Wellicht is het waar wat schrijver Heiner Müller voorspelde: dat het toneel steeds meer op gladiatorenkamp zal gaan lijken.

Big Brother

Bij Carina Molier, die net als Mafaalani dit seizoen de overstap naar de grote zaal maakte, heeft het douchen op toneel meer te maken met haar poging Big Brother naar het theater te halen. Bovendien houdt ze van huiselijkheid op het podium, zodat ook niet zelden een keukentje aanwezig is. Molier is trendsetter in de huidige doucherage; reeds in Zuid Zuid West (1999) gebruikte ze er eentje. Hetzelfde decorstuk keerde terug in Ruigoord 1 en Ruigoord 2 – beide handelend over een sekte van multimedia-hippies. Erg schoon wordt je niet van deze douche: het gebruikte water wordt rondgepompt.

Vooral in Ruigoord 2, net als Warrior's Soul en Macbeth geselecteerd voor het Theaterfestival, speelt Molier met verwijzingen naar Big Brother. In dit populaire tv-programma konden de kijkers ongegeneerd een groep opgesloten mensen bestuderen. In Ruigoord 2 kunnen de bezoekers rondom een reuzenpoppenhuis lopen en vrijelijk naar binnen gluren. Met behulp van vele camera's kun je de sekteleden zien eten, ruziën, de liefde bedrijven, feesten, euthanasie plegen, naar de wc gaan, en douchen. De sekteleider, gespeeld door toneelgoeroe Gerardjan Rijnders, gebruikt zijn volgelingen als proefdieren in een sociaal experiment – waarin hij onder meer van plan is zijn moeders hersenen te uploaden in een computer. Wij bestuderen met hem mee. Ruigoord 2 is fijn aapjes kijken.

Nu is het onbespied gluren naar het geheime leven van mensen altijd een belangrijk onderdeel van het toneel geweest. Daar komt waarschijnlijk de neiging van regisseurs vandaan om hun acteurs de hele tijd uit te kleden. Weinig toneelgangers zullen het toegeven, maar het bekijken van blote mensen is naast ongemakkelijk toch ook erg prettig. Het blijft een sterk effect, waar je in ieder geval je ogen bij openhoudt.

Voor de voyeurs had Ruigoord 2 trouwens veel meer te bieden dan Big Brother. Daarin kregen we slechts vage fragmenten van achter matglas douchende mensen te zien. Ook wat wc- en bedscènes betreft hield Veronica het opvallend kuis. In het Ruigoordhuis worden veel schokkender zaken getoond. Vooral de onbespoten opgevoede vriendin van de goeroe (Janni Goslinga) laat heel wat zien. Uniek in de wereldtoneelgeschiedenis is het moment dat zij wijdbeens op de wc zit te praten met haar vader (Joop Admiraal), een tampon uit zich trekt, eraan ruikt, en zegt: ,,Wat ruik ik eigenlijk lekker van binnen, papa.'' Zij hoeft niet eens te douchen.

`Macbeth' is te zien op het Theaterfestival, 6 t/m 10 sept. in Amsterdam en Utrecht. Inl. 020-4226464 of www.theaterfestival.nl.

`Ruigoord 2' wordt niet hernomen, maar beelden eruit zijn te zien op www.clifcam.nl.

`Jean, Julie et Christine' is t/m 28 juni te zien in de Paardenkathedraal, Veeartsenijstraat, Utrecht. Inl. 030-2711414.

Lady Macbeth giet een fles Ajax-allesreiniger

over haar hoofd - een radicale vorm van douchen

Onbespied gluren naar het intieme leven van mensen is altijd belangrijk geweest bij het toneel