Werphoutjes en strijdknotsen

Een lied uit het midden van de vorige eeuw laat een Australische aboriginal zingen: ,,My boomerang won't come back''. Op klagelijke toon bezingt hij zijn existentiële falen en de toehoorder krijgt de indruk dat er op de wereld niets tragischer bestaat dan een aboriginal zonder retour werphout. Deze zangtekst berust echter op een populaire misvatting. Niet alle boemerangs komen namelijk terug.

De kleine, maar doorwrochte tentoonstelling `Boemerang' in het Haagse Museon rekent met deze en andere misvattingen af. In het Museon liggen boemerangs van bijna twee meter. Deze licht gekromde houten staven werden tijdens man tot man gevechten als strijdknots gehanteerd. Wat het resultaat is van een mep in je nek met zo'n vilein slaghout laat zich raden.

Het woord `boomerang' komt uit de taal van de Dharuks. Dit aboriginal volk uit de omgeving van Sydney liet de bumarinyi door de lucht klieven. Nu gebruiken we dit Australische woord wereldwijd voor werphoutjes met aerodynamische eigenschappen. Het is echter onjuist de boemerang te zien als exclusief Australisch. Meteen bij de ingang van de expositie ligt een replica van een 23.000 jaar oude boemerang van mammoetivoor afkomstig uit Polen. Boemerangs zijn gevonden in Melanesië, Indonesië, India, het oude Egypte, Europa en Noord-Amerika. In het Museon staat echter Australië wel centraal.

Op een aantal foto's uit 1880 staan aboriginals in gevechtshouding; de boemerang als een slagzwaard geheven. De kenner zal in sommige van deze afbeeldingen houdingen zien die rechtstreeks uit het kendo, het Japanse zwaardvechten, lijken te komen. Inderdaad ogen sommige boemerangs als een katana, het zogeheten samoerai zwaard. Je moet er niet aan denken dat zo'n stuk hout zou terugkomen. De beroemde, Australische road warrior-film Mad Max (part 2) laat een scène zien waarin iemand zonder beschermende handschoen een vlijmscherp geslepen boemerang vangt. De onfortuinlijke vanger verliest tot hilariteit van zijn boze kompanen al zijn vingertoppen.

Een andere misvatting is dat aboriginals met een boemerang vogels in de volle vlucht naar beneden konden halen. Het schijnt dat een boemerang die terugkomt te licht is om een dier te doden dat groter is dan een fors uitgevallen insect. De boemerang werd wel gebruikt om op vogels te jagen. Het werphout werd zo door de lucht gegooid dat het boven een zwerm vogels kwam te cirkelen. Uit angst voor roofvogels dook de zwerm in de klaar gezette netten. Zo brengt, onbedoeld, de expositie nog meer onwaarheden aan het licht. In Kuifje in Amerika wordt onze jonge held onzacht geraakt door een boemerang die daarna terugvliegt naar de werper. Maar wanneer een boemerang iets raakt, valt hij als een baksteen ter aarde.

Maar we gaan niet primair naar het museum om onze misvattingen te laten ontkrachten. Het zijn fraaie staaltjes houtbewerking die we in het Museon te zien krijgen. Sommige van de boemerangs zijn klein en rank en lijken op klerenhangertjes. Andere zijn grof en groot. Intrigerend zijn de korte teksten naast de displays: ,,Eén van de boemerangs verworven door J. Stuart omstreeks 1880, tijdens een overval op een kamp van aborigines in de Flinders Ranges, waarschijnlijk nadat er schapen waren verwond''. Een andere tekst, verborgen tussen vele andere, vertelt waarom er vanaf begin twintigste eeuw nauwelijks nog boemerangs in Australië worden gebruikt. Dat had te maken met de grote bevolkingsafname onder de aborigines, voornamelijk door van buitenaf meegebrachte ziektes.

Nu is de boemerang speelgoed geworden, ook aantrekkelijk uitgestald op de tentoonstelling. Er worden internationale wedstrijden georganiseerd. 134,2 Meter is de langste worp tot nu toe, en 2 minuten 59 seconden is de langste tijd dat een boemerang in de lucht is gebleven. Aan de wedstrijden doen Amerikanen, Europeanen en Australiërs mee. De aboriginals vallen, wanneer we het rijtje winnaars afgaan, nooit in de prijzen. Een droevige noot bij een interessante expositie.

Expositie `Boemerang', t/m 2 sept in het Museon, Stadhouderslaan 41, Den Haag. Open: di t/m zo, in vakanties ook op ma 11-17u. Toegang: 12 jaar en ouder ƒ13,50. Tel. 070-3381338. www.museon.nl