Ambitieus waterplan verdeelt Spanje

De Spaanse Senaat stemde gisteren in met het omstreden plan dat een eind moet maken aan droogte in grote delen van het land.

De rijst staat er mooi bij dit jaar in de delta van de Ebro, een weids en plat stromenlandschap tegen de achtergrond van het kustgebergte. Zo ver het oog reikt staan de bundeltjes groene sprieten keurig in het gelid in de ondergestroomde velden tussen de dijken. Een goede oogst ligt in het verschiet met de vroege warmte van de afgelopen weken. De flamingo's in de brakke lagunes, steltlopers en waterkoeten dragen bij aan de delta-idylle.

Maar de stemming van rijstverbouwer Alfonso Cherta (63 jaar) is bedrukt. Wat voor zin heeft een goede oogst als de hele delta straks in zee verdwijnt, zo sombert hij boven zijn bundeltjes rijst in de winkel van de boerencoöperatie. Met een breed armgebaar naar de aanrollende zee in de verte vraagt hij zich af: ,,Is dat onze toekomst?''

Er was de conservatieve regering van premier José María Aznar veel aan gelegen het Plan Hidrológico Nacional nog voor het zomerreces aangenomen te krijgen. Dat is gelukt. Gisteren stemde de Senaat ermee in en daarmee lijkt een oude, al driekwart eeuw gekoesterde wens in vervulling te gaan: het verplaatsen van het overvloedige water in het noorden naar de droge woestijngebieden in het zuiden, voor het bevloeien van de akkers. Dankzij de absolute meerderheid van Aznars Partido Popular werden de plannen met ongekende snelheid door het parlement geleid. Haast wegens de Europese Unie, die de structuur- en cohesiefondsen in de toekomst naar Midden- en Oost-Europa wil verleggen. En haast ook onder druk van een krachtige lobby van constructie- en watermaatschappijen, banken en het machtige directoraat voor waterwerken.

Aan de felle protesten van waterdeskundigen, milieubeschermers en de bewoners van de noordelijke gebieden werd vrijwel geheel voorbijgegaan. In Madrid en Barcelona trokken honderdduizenden uit protest de straat op. Het aan de Ebro gelegen Zaragoza, hoofdstad van de ontvolkte regio Aragón, beleefde de grootste protestmars uit zijn historie met bijna driehonderdduizend deelnemers.

Volgens tegenstanders is het waterplan een sociale, ecologische en economische ramp. De delta van de Ebro is volgens hen een van de gebieden die straks de rekening betalen. Nu is het een natuurgebied van 300 vierkante kilometer en na het Doñana-park in het zuiden de belangrijkste delta-biosfeer met een rijkdom aan watervogels.

De Ebro moet straks grofweg een zesde van zijn rivierwater afstaan. Volgens een studie in opdracht van het Ebro-waterschap betekent dit het einde van de delta. De slibafzetting, toch al sterk gedaald sinds het aanleggen van vele stuwmeren vanaf de jaren vijftig, zal definitief tot stilstand komen. [Vervolg WATERPLAN: pagina 5]

WATERPLAN

Spaans water volgt scenario Chinatown

[Vervolg van pagina 1] Stranden en eilanden verdwijnen, het zeewater zal via de rivier en de waterputten versneld oprukken. Nu al is het zwaardere zoute water in de diepere delen van de rivier doorgedrongen tot bij Tortosa. Vijftig kilometer vanaf de monding zwemmen sardientjes en verandert de rivierbodem in een dode, rottende smurrie.

De bevolking keerde zich de afgelopen maanden massaal tegen politieke partijen die traditioneel in de delta nogal wat aanhang kennen. De Catalaans-nationalistische president Jordi Pujol, die het plan steunt in ruil voor meer water voor Barcelona, moest bij een bezoek onder politiebegeleiding een goed heenkomen zoeken. In Tortosa besloot vrijwel de volledige gemeenteraadsfractie van Aznars Partido Popular uit de partij te stappen. Ex-fractieleider en agrarisch ingenieur Josep María Franquet is inmiddels uitgegroeid tot een van de leiders van het verzet tegen het waterplan. ,,Aznar wil met iets groots de geschiedenis in gaan en dus drukt hij het plan erdoor'', zegt Franquet. ,,Als het doorgaat liggen we hier straks niet aan een rivier, maar aan een soort Noorse fjord.''

Van regeringszijde werden de protesten snel afgedaan als politieke manipulatie van een emotioneel reagerende, verwarde bevolking. Maar deskundigen zijn evenmin juichend over het plan. Pedro Arrojo, hoogleraar economie aan de universiteit van Zaragoza, ziet grote overeenkomst met de plot van de film Chinatown van Roman Polanski. Die beschrijft het waar gebeurde verhaal over een groots project in de jaren dertig dat de stad Los Angeles van water moest voorzien, maar dat uiteindelijk resulteerde in drooggevallen kanalen. ,,Met de watervoorziening als argument worden publieke gelden benut als de motor voor een speculatieve handel'', zegt Arrojo.

Voorbeeld van dat laatste is het kanaal dat aan het eind van het Franco-regime werd gebouwd om een biljoen liter water uit de Taag naar de rivier de Segura in het zuiden te leiden. Uiteindelijk bleek dat nog niet eens een derde van de waterverplaatsing haalbaar was. Maar onder druk van de verwachtingen werd het landbouwareaal, al dan niet illegaal, bijna twee maal meer uitgebreid dan was voorzien. Het resultaat was een nog groter watertekort en massaal geslagen illegale waterputten. De rivier de Segura is benedenloops veranderd in een dode stroom die zó smerig is, dat Brussel inmiddels een boete heeft geëist via het Europese Hof.

Watereconoom Arrojo meent dat ontzilting en efficiënter waterbeheer een bestendiger ontwikkeling mogelijk maken. Maar hij voorspelt dat die opties het uiteindelijk zullen afleggen tegen het veel ambitieuzere project van de wateroverheveling. Nu is het drinkwaterverbruik in veel steden 's nachts bijna even groot als overdag. ,,Als iedereen zijn kraan sluit komt er zo'n druk op het systeem dat het water er letterlijk aan alle kanten uitspuit'', verklaart Arrojo. In de landbouw, goed voor tachtig procent van het verbruik, is het water zó goedkoop, dat het vaak duurder is een loodgieter te laten komen dan een lek te laten zitten. Druppelirrigatie wordt nauwelijks toegepast. Onder druk van de Europese regelgeving zal Spanje pas in de komende jaren de kostprijs van het water gaan doorberekenen, zodat de rekening van het waterplan pas later wordt gepresenteerd.

Met het plan voor de grootscheepse wateroverheveling loopt Spanje jaren achter de ontwikkelingen aan, menen de tegenstanders. ,,De Verenigde Staten zijn al decennia geleden gestopt met dit soort projecten'', aldus Arrojo. ,,Daar wordt erkend dat het water dat via een delta in de zee stroomt nog niet verloren is.''