`VN-verdrag blijft toetssteen'

Vandaag is het 50 jaar geleden dat het vluchtelingenverdrag van de VN werd gesloten. Tot bezorgdheid van hulporganisaties als Artsen zonder Grenzen groeit echter ook in Nederland de druk om de toelatingseisen voor vluchtelingen te verscherpen.

Met een mengeling van woede en bezorgdheid ziet Austen Davis, internationaal directeur van Artsen zonder Grenzen, hoe er de laatste jaren steeds meer barrières worden opgeworpen voor vluchtelingen.

Ook in Nederland, dat vluchtelingen de afgelopen decennia relatief weinig in de weg legde, is er sprake van een kentering. VVD, CDA en de kleine christelijke fracties – samen net de helft van de Tweede Kamer – zouden het vluchtelingenverdrag van de VN, dat vandaag 50 jaar bestaat, willen aanpassen. Zij bepleiten om vluchtelingen in de eerste plaats in hun eigen regio op te vangen en ook alleen daar een verblijfsvergunning te verlenen.

Een gevaarlijke ontwikkeling voor de vluchtelingen, meent Davis. Hij beschouwt het VN-verdrag, dat vluchtelingen een zekere mate van bescherming biedt, vijftig jaar na dato nog altijd als een belangrijke toetssteen. Daar moet niet dan met de grootste behoedzaamheid aan worden gesleuteld.

,,Het is van het grootste belang dat er een consensus blijft bestaan over hetvluchtelingenverdrag als een elementair deel van onze beschaving. Maar wat je nu ziet is dat de neiging steeds groter wordt om de vluchtelingen buiten de eigen deur te houden en de kosten van de opvang te beperken'', aldus Davis op het hoofdkwartier van Artsen zonder Grenzen in Amsterdam.

Hij wijst op Pakistan, waar Artsen zonder Grenzen helpt bij de opvang van circa 1,2 miljoen Afghaanse vluchtelingen. In de jaren `80 nam dat land nog zonder morren ruim het dubbele aantal Afghanen op, maar ook daar is het draagvlak voor hulp afgenomen. De Pakistaanse autoriteiten onderhandelen nu met het Afghaanse Talibaan-bewind over de repatriëring van vluchtelingen naar een woestijnachtig gebied nabij het Talibaan-bolwerk Kandahar. Veel Afghanen, in het bijzonder de shi'itische Hazara's, zijn echter juist gevlucht voor het Talibaan-bewind. ,,Door zo'n gedwongen repatriëring maak je de vluchtelingen tot een soort krijgsgevangenen in vijandelijk gebied'', aldus Davis.

Pogingen van westerse hulporganisaties en de Hoge Commissaris van de VN voor de Vluchtelingen (UNHCR), Ruud Lubbers, om dit te voorkomen, zullen echter naar verwachting weinig indruk op Pakistan maken, vreest Davis. Binnenkort reist immers een delegatie van de Europese Commissie naar Pakistan om de regering er toe te bewegen Afghaanse vluchtelingen die via Pakistan naar Europa zijn gekomen terug te nemen.

,,Hoe kunnen wij nu van Pakistan verwachten dat het zijn plannen voor repatriëring naar Afghanistan opgeeft, terwijl wijzelf de Pakistanen vragen onze Afghaanse vluchtelingen terug te nemen'', roept Davis bijna vertwijfeld uit.

De bereidheid om vluchtelingen op te nemen brokkelt wereldwijd zichtbaar af, constateert Davis, die zojuist is teruggekeerd van een reis naar Guinee, waar vluchtelingen uit Sierra Leone onder erbarmelijke omstandigheden verblijven. ,,UNHCR probeert wanhopig om te helpen maar het mist de middelen om de zaak degelijk aan te pakken'', aldus Davis. ,,De organisatie heeft te kampen met drastisch afgenomen financiële, politieke en morele steun, waardoor ze haar werk niet goed kan doen.''

Doordat staten vluchtelingen uit andere landen zoveel mogelijk buiten de deur houden, is het aantal binnenlandse ontheemden sterk toegenomen. Het afgelopen jaar waren er voor het eerst meer binnenlandse dan buitenlandse vluchtelingen. De binnenlandse vluchtelingen krijgen vaak nóg minder steun dan de buitenlandse. ,,Wat een binnenlandse ontheemde krijgt is schandalig weinig'', aldus Davis.

Volgens hem zijn de pogingen om de eigen grenzen zoveel mogelijk te sluiten voor vluchtelingen uiteindelijk contra-productief. Vluchtelingen nemen dan bij voorbeeld hun toevlucht tot mensensmokkelaars, die inmiddels wereldwijd volgens sommige berekeningen al een grotere omzet in geld hebben dan de drugssmokkelaars. ,,Het is kortzichtig. Je kunt Europa niet volledig in een fort herscheppen. De migrantenstroom vloeit voort uit de economische ongelijkheid in de wereld. Daar moet je op een andere manier een oplossing voor vinden.''

Maar heeft Davis geen begrip voor de wens van veel Westerse landen om de `echte' politieke vluchtelingen te scheiden van de eveneens talrijke economische vluchtelingen? Dat argument maakt weinig indruk op de directeur van Artsen zonder Grenzen. Hij wijst erop dat de rijke Nederlanders zich druk maken over enige duizenden Afghaanse vluchtelingen terwijl landen als Pakistan en Iran zich geconfronteerd zien met miljoenen Afghanen.

Wel erkent hij dat het vaak makkelijker is voor zowel de vluchtelingen als de mensen in het gastland als je toch al elkaars buurman was en min of meer dezelfde cultuur hebt. Daarom verzet Davis zich ook niet per se tegen pogingen om de vluchtelingen zoveel mogelijk in de eigen regio op te vangen. Maar dan moet het Westen wel op een genereuze manier meehelpen aan de opvang, bij voorbeeld door substantieel meer geld ter beschikking te stellen. Davis: ,,En die bereidheid is de laatste jaren eerder afgenomen dan gegroeid.''