Lachen om gekleurd gekkenhuis in IJsland

De IJslandse regisseur Fridrik Thór Fridriksson toont in al zijn films mededogen met mensen die leven in de marge van de maatschappij. Of het nu alcoholische Elvisfans (Devil's Island, 1996), een Japanner op IJsland (Cold Fever, 1994) of, in het geval van zijn nieuwste film Angels of the Universe, psychiatrische patiënten zijn, Fridriksson heeft sympathie voor outsiders. Hij slecht in zijn laatste film de grens tussen marginaliteit en gekte, iets wat wordt gekoppeld aan het IJslandse volkskarakter. Wij in IJsland zijn allemaal gek, zei hij dan ook in een interview.

Paul, hoofdpersoon in Angels of the Universe, verklaart zijn gekte door te verwijzen naar de gespletenheid die in het land ontstond bij een referendum over toetreding tot de NAVO: de helft van de bewoners was voor, de andere helft tegen, dus schizofrenie, aldus Fridriksson, is ingebakken in de volksaard.

Films over gekken in een psychiatrisch ziekenhuis tonen vaak een rariteitenkabinet dat moeiteloos de lachers op z'n hand krijgt. Bij Fridriksson is het niet anders. Iemand gelooft dat hij Adolf Hitler is, een ander heeft alle Beatlesliedjes geschreven en zendt ze telepathisch door, en de derde wil president worden. Of dit strookt met de werkelijkheid van inrichtingen valt te bezien, kleurrijk is het in ieder geval wel. Zelfs letterlijk, want Fridriksson filmt Paul hoofdzakelijk met gekleurd licht, om aan te geven dat hij afwijkt van gewone mensen. Hierin slaat hij echter wat door als Paul ook nog eens visueel vergeleken wordt met Jezus: Paul loopt over water, en een van zijn posters bloedt uit de handpalmen. De gek als martelaar, maar geofferd voor wat?

Naast kleurenfilters gebruikt Fridriksson subjectief geluid en muziek om in het hoofd van Paul door te dringen. Dit lukt echter maar ten dele omdat de stijl van Fridriksson naast het vervreemdend lichtgebruik ook wat afstandelijk is. De hoofdpersonen worden van ver gefilmd, we komen nooit dicht bij hen. De thematiek van de film wordt mooi samengevat door de vriend van Paul: Krepp (de naam van de inrichting) zit in ons allemaal. Verrassend of oorspronkelijk is het aangesneden vraagstuk over gekte versus normaliteit, en opsluiting versus vrijheid niet. Ergerlijker is het dat de film zichzelf in de voet schiet door al te drakerig en gemakkelijk Paul gek te laten worden nadat zijn vriendin hem opzij heeft gezet. Een wel erg romantische en eenduidige verklaring voor Pauls geestesgesteldheid.

Angels of the Universe (Englar alheimsins). Regie: Fridrik Thór Fridriksson. Met: Ingvar E. Sigurdsson, Baltasar Kormákur, Björn Jörundur Fridbjörnsson, Hilmir Snaer Gudnason. In: Het Ketelhuis, Amsterdam; Lantaren/Venster, Rotterdam.