`We zijn allemaal familie! Dank u wel!'

Op zijn eigen SLAVA!-festival gaf Mstislav Rostropovitsj de eerste van twee masterclasses voor violisten, cellisten en strijktrio's: ,,Muziek begint met stilte!''

In het Slava!-café in de hal van het Amsterdamse Concertgebouw worden ter ere van Mstislav Rostropovitsj en zijn zingende echtgenote Galina Visjnevskaja maar liefst zeven soorten wodka geschonken. Ook al is hij de beroemdste cellist van de wereld, een festival van drie weken, waarin hijzelf de hoofdrol speelt als solist, als dirigent, als kamermuziekspeler en als leraar, dat was zelfs de 74-jarige Rostropovitsj nog nooit overkomen.

Bevriend met schrijvers als Solzjenitsyn, die hij in 1970 verdedigde in een onthullende open brief aan de Pravda, en met componisten als Prokofjev en Sjostakovitsj, als cellist pleitbezorger voor hondertwintig wereldpremières en later, als dirigent, voor nog eens zeventig, altijd in voor benefiet-concerten en het oprichten van stichtingen voor het goede doel, treedt de alom gevierde en bejubelde Rostropovitsj bij voorkeur op met muzikale vrienden, en ook dat zijn er vele.

Nadat hij de afgelopen week als meestercellist en dirigent een nog altijd ongeëvenaarde glansrol speelde met het Koninklijk Concertgebouworkest in werken van Sjostakovitsj, Duttileux, Sjtsjedrin, Glazoenov (met Nikolaj Znaider als violist), Moessorgski, Ginastera en Bernstein, die speciaal voor hem zijn Slava! componeerde, profileerde Rostropovitsj zich vrijdagavond als kamermuziekspeler in het Aartshertogtrio van Beethoven en het Achtste strijkkwartet van Sjostakovitsj. Voor die gelegenheid omringde de maestro zich met bevriende toptalenten uit de jongste generatie: violist Maxim Vengerov en pianist Gianluca Cascioli, terwijl altviolist Joeri Basjmet zijn `intimi' van middelbare leeftijd vertegenwoordigde. Ter aanvulling mocht ook violist Alexander Kerr, concertmeester van het Concertgebouworkest, zijn bijdrage leveren, en zo ontspon zich een unieke avond, waarin Rostropovitsj met zijn geknikte `pique Tortellier' en zijn ten gevolge daarvan bijna horizontaal naar de hemel rijkende cello het kloppende hart van de subtielste muziek symboliseerde.

In de eigenlijk niet op kamermuziek berekende ruimte van de Grote Zaal ging de verfijning van interpretatie en samenspel een beetje verloren, maar wie bereid was zijn oren te focussen op de wonderen op het podium, werd voor zijn inspanningen beloond. Verstild en beschouwelijk, maar ook majestueus in zijn lange spanningsbogen en subtiele contrasten, verrees Beethovens Aartshertogtrio zich als een kristallen zuil van muzikale zuiverheid, waarbij vooral het poëtische spel van pianist Cascioli en violist Vengerov sterk de aandacht trok.

Nog oneindig veel imposanter klonk daarna de broze, desolate en waar nodig intens `neurotische' en sarcastische uitvoering van het Achtste strijkkwartet van Sjostakovitsj, eens de meest bewonderde vriend én buurman van Slava, voor wie Rostropovitsj en zijn muzikale gevolg een monument van goddelijke inspiratie oprichtten. Dat de streek van de volledig door de muziek geabsorbeerde maestro soms even haperde, deed niet ter zake.

,,Goeienavond!'' zei Rostropovitsj twee dagen later, terwijl hij het podium van de Kleine Zaal opklom om er zijn eerste masterclass te geven. Gerecruteerd uit de kringen van Jong Toptalent van het Conservatorium van Amsterdam en uit de Voorziening voor Excellerende Jonge Musici, was de cello-studente Marta Dziekanska daar van wal gestoken met een dappere maar angstaanjagend brave en kleurloze uitvoering van het openingsdeel uit de Sonate nr 1 voor cello solo van Kodaly.

,,I never play this composition'', verklaarde Rostropovitsj charmant en gewiekst in zijn onnavolgbare Engels ,,but Kodaly is a great composer!'' Waarop hij van wal stak met boeiende maar bijkans onbegrijpelijke theorieën over het klimaat van een compositie, en de ideale verhouding van de gulden snede die zich, aldus de meestercellist, in het spanningsverloop van alle muziek, sterker nog, van iedere muzikale frase voordoen. ,,Muziek begint met stilte!'' verklaarde Rostropovitsj, waarop hij de enigszins overdonderde Dziekanska achtereenvolgens een vijfdubbel, vierdubbel, driedubbel en tweedubbel pianissimo liet spelen, gevolgd door een mezzopiano en mezzoforte tot aan een drie- en vierdubbel forte.

De strekking was duidelijk: zonder grote contrasten in dynamiek, zonder een oneindige variëteit in klankkleur, zonder emotioneel inlevingsvermogen en een intense verbeeldingskracht, verwordt de muziek tot een taal zonder betekenis.

De geremde Dziekanska bleek ontvankelijk genoeg om ter plekke iets te kunnen absorberen van Rostropovitsj' pleidooi voor het herscheppen van de ultieme muzikale expressie, waardoor haar cello zowaar een klein beetje begon te zingen, eerst in de extraverte muzikale betoogtrant van Kodaly, en daarna in de intoverte lyrische taal van Elgars Celloconcert in e, op. 85. Maar voor maestro Rostropovitsj moet het toch zaaien op een nog wel erg onontgonnen akker zijn geweest.

Na de pauze gaf het Storioni Trio Amsterdam een verbijsterend onsamenhangende uitvoering van het Tweede pianotrio in e, op. 67 van Sjostakovitsj ten beste, een werk dat dit trio verleden jaar op cd heeft opgenomen. Rostropovitsj liet deze veredelde `notenvreters' het wonderschone stuk volledig uitstamelen, en verklaarde daarna hoffelijk dat hij het een `absolutely wonderful performance' had gevonden. In duidelijke verwarring over wat hij in een half uur tijd moest aanvangen met zoveel onbegrip voor de muzikale inhoud van Sjostakovitsj, begon de maestro een eindeloze verhandeling over zijn relatie met de grootste Russische componist van de twintigste eeuw. Ook nu weer was de strekking van zijn verhaal dat alles in de muziek staat of valt met de expressie. Gelukkig was er toen nog maar weinig tijd over om een enkel detail op het gebied van tempi en, voorzover het de cellist betrof, staccato- en pizzicato-techniek aan te stippen. Daarna rondde Rostropovitsj de avond af, door de op een Storioni-viool spelende primarius van het trio te vertellen dat ook hijzelf een Storioni-cello bespeelt: ,,We are all family! Thank You!''

SLAVA!-festival: t/m 28/6 Concertgebouw Amsterdam. Vanavond geeft Rostropovitsj zijn tweede masterclass, aanvang 19.30 uur.