Mobiele leugendetector

Kent u dat raadsel van die verdwaalde man? Die bij een tweesprong twee broers tegenkomt, waarvan hij weet dat er één over de richting altijd de waarheid spreekt en de ander nooit? Nou, d'r zijn twee oplossingen. Eén: vraag aan een willekeurige broer wat de andere zou zeggen en doe vervolgens het omgekeerde. Twee: vraag aan maakt-niet-uit-welke broer wat hij gister zou hebben gezegd. En doe dat dan vervolgens wél. Voor minder hersenkrakerig aangelegde mensen is er nu een gadget dat dergelijke breinbrekerij overbodig maakt: de draagbare leugendetector Truster.

Althans, zoveel suggereert de begeleidende wervende tekst. En leugendetectie is niet het enige kunstje van het apparaat, dat zo groot is en evenveel weegt als een halve mobiele telefoon. De ingebouwde programmatuur is tevens ontwikkeld om ,,de eigen nervositeit te meten bij een presentatie'', en om ,,in te schatten waarin een eventuele koper is geïnteresseerd.''

De Truster zou volgens de informatie van de Israëlische producent en de Nederlandse importeur (PDI, Roermond) zijn afgeleid van apparatuur die is ontwikkeld voor de Israëlische geheime dienst, de Mossad. Het leugendetectortje zou onder andere in gebruik zijn bij allerlei douanes, politie- en bewakingsdiensten.

De menselijke stem, aldus de theorie in de handleiding, bestaat uit zes `niveaus'. Eén: de simpele betekenis van de gesproken woorden. Twee: de toonelementen waaraan een individu valt te herkennen. Drie: de klemtoon. Het vierde niveau bestaat uit ongecontroleerde emotionele elementen, zoals woede, begeerte of angst. Vijf: het, eveneens ongecontroleerbare cognitieve niveau, waaruit de mate valt af te leiden waarin iemand het met het geuite eens is. En zes: het puur lichamelijke niveau, dat bijvoorbeeld verschilt per verkoudheid, of de mate waarin iemand hard heeft gelopen. Klinkt niet onaannemelijk.

De Truster zou de laatste drie niveaus met een geheim computerprogram weten te analyseren. Zowel van openluchtstemgeluid als, via een kabeltje, van een telefoonstem.

De leugenanalyse gaat als volgt: eerst moet de Truster worden gecalibreerd, het `normale' stemgeluid moet worden vastgesteld. Dit kan door met iemand een alledaags praatje aan te knopen: ,,Goedemiddag broers, ben benieuwd of we het droog houden vandaag.'' Het nietszeggende gesprekje moet een paar seconden worden volgehouden tot het apparaat signaleert dat het calibreren is geslaagd. Daarna moet de vraag volgen, waarvan de steller niet weet of deze juist wordt beantwoord.

Het kleine display geeft dan twee parameters weer. Een grafisch weergegeven dekseltje dat van een pannetje vliegt geeft aan in hoeverre de geïnterviewde heeft te lijden van stress. En een grafische appel geeft, op de schaal van ongeschonden-tot-klokhuis, weer in hoeverre de ondervraagde is te vertrouwen. Een klokhuis betekent: leugenaar.

Tot zover de theorie. Nu de proef op de som. En dat is verdraaid nog niet zo makkelijk. Je kunt wel zomaar iemand vragen of hij of zij even kan liegen, maar dan ontbreken juist de emotionele elementen in het stemgeluid die zijn terug te voeren op de vrees te worden betrapt. Jokkebrokken zijn niet eenvoudig gevonden.

Nog even schiet het idee te binnen de importeur zelf te bellen, wat onbenulligheden uit te wisselen en daarna het gesprek op de betrouwbaarheid van het product te brengen. Maar dat is juist vragen naar de bekende weg.

Hij zal, commercieel belanghebbende als hij is, zonder twijfel zeggen dat het een puik apparaat is. Als hij de waarheid spreekt, blijft de appel heel. Maar dat blijft hij ook als hij liegt. Als hij het apparaat – terecht of onterecht – de hemel in prijst en op het schermpje verschijnt het klokhuis, dan heb je een Gordiaans logica-probleem.

Een verantwoorde laboratoriumopstelling met `echte' tekst en leugens is niet eenvoudig te bewerkstelligen. Bandopnames van de vorige Amerikaanse president Clinton, die eerst keuvelt over zijn poes Socks en daarna een opname van het misleidende ,,I've never had sexual relationships with that woman, miss Lewinsky'', zijn bijvoorbeeld nog lastig te betrekken.

Een onwetenschappelijke rondgang langs wat random stemgeluid geeft niet echt bemoedigende resultaten. Zo blijkt de mevrouw die zegt ,,Bij de volgende toon is het zestien uur, zeventien minuten en twaalf seconden'' het volgens de Truster met de waarheid niet zo nauw te nemen. Ook het etterige hondje van de buren blaft alsof het gedrukt staat. Een zekere handigheid in de omgang, zo blijkt ook de handleiding te benadrukken, is dus wel vereist.

Toch meent de producent – zich baserend op onderzoek van de universiteit van Durban-Westville in Zuid-Afrika – dat het gadget ongeveer vier van de vijf keer de waarheid vertelt. Wat dunkt de Nederlandse wetenschap van de Truster? Bijvoorbeeld van die `stemniveaus'? ,,Dat is geen bestaande theorie'', meent spraakdeskundige David van Leeuwen van Technische Menskunde van TNO, die dit standpunt, bij het uitspellen van de handleiding, nog eens aanscherpt tot ,,flauwekul''. Je kunt heus wel eens horen, zegt Van Leeuwen,

dat iemand zenuwachtig is. ,,Maar een hoop mensen kunnen zo goed glashard liegen, dat je daar niets van in de stem terugvindt.''

Truster, PDI, Roermond, www.truster.nl, ook verkrijgbaar bij Bel Company; ƒ149,95