WAO-fabriek gaat heel langzaam sneller draaien

Het WAO-drama waarover de commissie-Donner onlangs adviseerde kent een aantal hoofdrolspelers: werkgevers, bureaucraten, rechters, artsen en de zieke werknemers zelf. Wat is hun rol in dit drama en kunnen de adviezen van Donner daar iets aan veranderen? Vandaag het zesde en laatste deel van een serie: de bureaucraten van de uitvoeringsinstelling.

Het duurde bijna drie jaar. Wachten op de keuring. Wachten op de herbeoordeling. Wachten op antwoord op brieven aan uitvoeringsinstelling Cadans. Wachten op een beslissing over de subsidie. Personeelsfunctionaris Elly Tummers van de Limburgse thuiszorgorganisatie Domicura probeerde van alles om geld te krijgen voor een cursus voor een van haar zieke medewerksters. ,,Wat een ellende. Van het niets doen worden mensen alleen maar zieker. We hebben haar uiteindelijk op een kappersopleiding gekregen. Door ons betaald. Nu werkt ze op een advocatenkantoor.''

De uvi's heten ze in WAO-taal. De vijf instellingen – Gak, Cadans, GUO, USZO en SFB – die de wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) uitvoeren, evenals de werkloosheidswet (WW). In grote grauwe gebouwen, met lange brede gangen, waar in totaal 22.000 mensen werken. Zij houden zich bezig met processen, protocollen en systemen. Met vele `overdrachtsmomenten' van dossiers. De uitvoeringskosten van de WAO: 1,7 miljard gulden.

Ze zijn onderwerp van hoon en spot, en dat viel terug te lezen in de serie die deze krant er de afgelopen weken aan wijdde. ,,Er is zoveel onmacht bij de uvi's'', zei directeur Ruud van der Maaten van reïntegratiebureau Relan Werk in de aflevering van donderdag. En verzekeringsarts Jannette Hoevers, werkzaam bij het Gak, zei: ,,We zijn nu de laagste vorm van kruipend leven.''

Ze zijn ook een bron van frustratie. De Haagse WAO'er Piet Frauenfelder heeft een uitgebreide website over het Gak gemaakt. Met muziek op de achtergrond: de dodenmars van Chopin. En met enge doodskoppen. ,,Het Gak is er niet voor U, maar U bent er voor het Gak'', schrijft Frauenfelder.

Elke WAO'er heeft wel weer een ander verhaal van zijn moeizame relatie met de uvi. Het Breed Platform Verzekerden en Werk kreeg in het jaar 2000 bijna duizend telefoontjes over de uitvoerders. De klachten: te traag, te veel fouten, onheuse bejegening en onjuiste informatie. Uit een rapport van het platform: Een vrouw van 34 jaar, medewerkster thuiszorg, heeft fibromyalgie, een spierziekte. Bij de herbeoordeling zit de verzekeringsarts achterovergeleund en keurt haar, terwijl hij bloemetjes aan het tekenen is, weer goed.

Het grootste probleem is de traagheid van de uvi's, zegt Margit Wewer van het Breed Platform. Want elke deskundige – tot in het rapport van de Commissie-Donner aan toe – hamert er op: hoe sneller je een zieke werknemer helpt, hoe meer kans op succes. ,,Maar de uitvoeringsinstellingen keuren bijvoorbeeld maanden te laat.''

Ook van officiële zijde is er voortdurend kritiek. Het College van Toezicht Sociale Verzekeringen (CTSV) meldde in zijn laatste rapport in mei dat de uvi's hun wettelijke taak om mensen weer aan de slag te krijgen niet volbrengen. Ze controleren nauwelijks of werkgevers zich inspannen en ook de bemiddeling naar scholing of sollicitatietrainingen komt maar moeizaam op gang. CTSV-voorzitter Witteveen zei toen, met het rapport-Donner op komst: ,,Wat je ook invoert, het succes zal afhangen van de uitvoering.''

De laatste jaren doemde het beeld op dat de 22.000 personeelsleden de hoofdschuldigen waren aan de snelle groei van het aantal arbeidsongeschikten (nu 950.000). Ten onrechte, zegt organisatieadviseur M. Botman, lid van het LISV-bestuur dat toezicht houdt op de uvi's. ,,Uitvoering is gevolg van beleid.'' Tot 1999 was het de bedoeling dat de uvi's zouden privatiseren. ,,Ze hebben veel aandacht besteed aan nieuwe diensten die ze zouden leveren. Maar ineens moest het allemaal anders. Moesten ze fuseren tot één publieke organisatie. Zo'n enorme turnaround heeft altijd effect op de fabriek.''

Eigenlijk is er vanaf de jaren zeventig sprake van een reorganisatie van de WAO en de ziektewet, constateert Botman. Hij vindt dat het ondanks de groei richting het miljoen arbeidsongeschikten langzaam maar zeker beter gaat met de aanpak van de WAO. Zo begint nu de privatisering van de arbodiensten een gunstig effect te hebben. En de in 1998 ingevoerde Pemba-boete voor werkgevers die WAO'ers `veroorzaken' begint voorzichtig te werken, zegt Botman.

Personeelsfunctionaris Tummers sluit zich hierbij aan. Arbodiensten worden steeds professioneler en personeelsfunctionarissen gaan de aanpak van ziekteverzuim steeds meer als een hoofdtaak zien. ,,Wij zeggen tegen nieuwe personeelsmedewerkers: zorg maar dat je je jaarsalaris terugverdient en dat het aantal langdurig zieken terugloopt.'' Ook bij de uvi's lijken de zaken soepeler te lopen. Tummers krijgt sneller subsidies los om zieke werknemers om te scholen. ,,Soms denk ik wel: te makkelijk. We vullen nu een formulier in en twee weken later hebben we geld.''

De politiek moet volgens organisatieadviseur Botman de aanstaande reorganisatie van de uitvoering nu ook echt eens de kans geven. Want het is een moeilijke operatie waar de krappe arbeidsmarkt ook niet erg aan meewerkt, zegt Botman. ,,Een uvi is nou niet de meest kekke werkgever.'' Snelle invoering van de adviezen van de commissie-Donner kan de operatie doorkruisen. Donner wil werkgever en zieke werknemer twee jaar lang verplichten er alles aan te doen om arbeidsongeschiktheid te voorkomen. Alleen volledig arbeidsongeschikten krijgen nog een WAO-uitkering. Botman: ,,Het is nog niet helemaal te overzien hoe groot de gevolgen van het plan-Donner zijn voor de uitvoering. Ik verwacht dat het er simpeler op wordt doordat een kleinere groep voor de WAO in aanmerking komt. Als de politiek dat tenminste aandurft.''

Maar als Donner wordt ingevoerd, gebeurt dan niet juist wat al sinds de jaren zeventig gebeurt? Maatregelen worden vervangen door andere of alweer afgeschaft voordat ze effect kunnen sorteren. Zo wil Donner de Pemba-boete afschaffen, het ziektewetjaar verdubbelen en de verplichte inschakeling van arbodiensten afschaffen. Botman zegt het voorzichtig: ,,Je moet nooit beleid op beleid stapelen.''

Eerdere delen van deze serie verschenen op 7, 9, 12, 14 en 15 juni. Ze zijn te lezen op www.nrc.nl/denhaag.