Loopgravenoorlog op Buitenlandse Zaken

Dit weekeinde gaat de Japanse minister van Buitenlandse Zaken Tanaka op bezoek in Washington. In eigen land levert zij slag met haar eigen ambtenaren.

Wie regeert Japan: politici of bureaucraten? Dit is de inzet van een fel gevecht op het Japanse ministerie van Buitenlandse Zaken dat tegenwoordig onder leiding staat van de populaire, uitgesproken politica Makiko Tanaka. Het gevecht is een voorbode van de problemen die de regering van premier Junichiro Koizumi te wachten staan als hij echt hervormingen wil doordrukken.

Koizumi en Tanaka ontlenen hun zelfvertrouwen aan de immens hoge populariteit in de opiniepeilingen. Ze hebben de politiek teruggebracht in de huiskamer. Televisieprogramma's die zich normaal alleen wijden aan de laatste huwelijksperikelen van filmsterren, besteden nu ook tijd aan parlementaire debatten. De reden is dat ,,deze regering, anders dan voorgaande regeringen, een eigen weg uitzet en onafhankelijke besluiten kan nemen, ook in de relatie met de Verenigde Staten'', zei Tanaka gisteren in het parlement.

Dat laatste zal moeten blijken als Tanaka dit weekeinde naar de VS reist voor het eerste onderhoud met haar Amerikaanse collega Collin Powell. Vorige week ontstond grote opschudding toen Japanse kranten met berichten kwamen dat Tanaka zich in ontmoetingen met collega's uit Australië, Duitsland en Italië kritisch had uitgelaten over de Amerikaanse plannen voor een ruimteschild. De schok lag in het feit dat Japan altijd slaafs de VS volgde en niet openlijk kritiek levert. Tanaka ontstak in woede. Zij ontkende de uitspraken te hebben gedaan en zei te overwegen juridische stappen te ondernemen tegen haar eigen diplomaten die (valse) informatie lekken.

,,Het is totale oorlog'', zegt een diplomaat over de sfeer op het ministerie. De heersende opinie is dat diplomaten hebben gelekt om de poten onder Tanaka's stoel weg te zagen. Direct sinds haar aantreden zijn de relaties tussen beide partijen verzuurd wegens strijd over de financiële administratie. Begin dit jaar werd een diplomaat gearresteerd nadat bleek dat hij met overheidsgeld renpaarden en een appartement had gekocht. Er zijn verdenkingen dat veel meer diplomaten geld voor privé-doeleinden hebben gebruikt. Tanaka eiste dat documentatie boven tafel kwamen, maar uitsluitsel is er nog steeds niet.

Politicoloog Takashi Inoguchi, hoogleraar aan de Universiteit van Tokio, ziet de strijd van Tanaka als onderdeel van een veranderende verhouding tussen ambtenaren en politici. ,,Ambtenaren hebben nooit leiding door politici geaccepteerd'', meent hij. Het conservatisme van ambtenaren botst met het besef bij sommige politici dat ze veranderingen moeten doorvoeren. ,,De relatie tussen ambtenaren en politici verandert.'' Dat Buitenlandse Zaken in de schijnwerpers staat, is slechts omdat Tanaka toevallig daar terecht is gekomen, zegt Inoguchi. Conservatieve tegenstanders van Tanaka wijzen in de media echter op het gevaar dat ,,popularisme'' de politiek zou kunnen gaan beheersen. De achterliggende gedachte is dat ongekozen ambtenaren verstandigere besluiten nemen dan politici die afhankelijk zijn van verkiezingen.

Terwijl Tanaka met haar ambtenaren vechtend over de vloer rolt, is het de vraag of zij inderdaad een andere relatie met de VS wil. Over het ruimteschild zei zij deze week in het parlement slechts: ,,Voordat ik uit de eerste hand over de inhoud van het ruimteschildplan hoor, kan ik niet overhaast commentaar geven. Er is nog niets bekend over de kosten voor onderzoek en ontwikkeling, noch over de effecten.''

De oppositie voelde haar gisteren in het parlement ook aan de tand over het Kyoto-protocol, de overeenkomst om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen die president Bush naar de prullenbak heeft verwezen. Ratificatie door Japan is essentieel om het verdrag in werking te laten treden. Maar Tanaka wilde niet de belofte doen dat Japan zonder de VS zal ratificeren. Ze hamerde slechts op de noodzaak de VS ,,constructief'' betrokken te houden.