Ethiek als gids

De bedrijfscode voor ethisch ondernemen wint langzaam aan populariteit onder grote Nederlandse bedrijven. Wat betekenen die abstracte gedragslijnen in de praktijk? ,,Je kunt prachtige regels opstellen, maar de toepassing daarvan is buitengewoon ingewikkeld.'

De gedragscode van de Rabobank is een klein boekje. Op de kaft zweven woorden in vaag gehouden letters: betrokken, deskundigheid, geloofwaardig, integriteit, ontplooiing, respect, verantwoordelijk en zorgvuldig. De Rabobank Groep hecht aan ,,een zorvuldige omgang met natuur en leefmilieu en aan het welzijn van dieren', staat in de code.

Eind april nagelde Milieudefensie de Rabobank aan de schandpaal. De bank, en ook ING en ABN Amro, zou medeplichtig zijn aan de vernietiging van tropisch regenwoud. Volgens de lobbygroep zijn gedragscodes een lege huls als de banken zulke calamiteiteiten niet voorkomen. De banken reageerden boos. Over dit soort kwesties zijn zij met de milieubeweging juist intensief in gesprek. ,,Milieudefensie verliest zo een geheide partner', zei Rabobank.

Gedragscodes staan in de aandacht. Politici zien zulke codes als middel om bedrijven bij mensenrechten of milieu te betrekken. In een advies van de Sociaal Economische Raad dat het kabinet in april van dit jaar integraal heeft overgenomen schrijft de SER-voorzitter – en voormalig Rabotopman – Herman Wijffels, dat zo'n code bedrijven helpt ,,om in dilemma's of conflicten tot een oplossing te komen'. Bedrijfscodes zijn een belangrijke pijler onder het zojuist herziene mensenrechtenbeleid van de ministers Van Aartsen (Buitenlandse Zaken) en Herfkens (Ontwikkelingssamenwerking). Ze moeten een `waarborg' zijn voor het respect voor de rechten van de mens.

Tal van ondernemingen hebben net als de Rabobank vaak mooi vormgegeven boekjes met corporate values. Maar biedt zo'n code ook houvast in moeilijke situaties? Met abstracte trefwoorden wordt kwistig gestrooid, maar hoe concreet zijn bedrijven over milieu of mensenrechten? In hoeverre is de gedragscode een werkelijke gids?

Gemma Crijns, directeur van de afdeling bedrijfsethiek van Nyenrode, is kritisch. ,,Staatssecretaris Ybema [van Economische Zaken] constateert op grond van onderzoek dat bedrijven het afleggen van maatschappelijke verantwoording serieus nemen', zegt zij. Crijns, die tot voor kort bij de mensenrechtenorganisatie Amnesty International werkte: ,,Volgens dat onderzoek heeft de helft van de Nederlandse bedrijven intussen een code, maar dat zegt mij op zichzelf niets. Onderzoek van Amnesty laat zien dat maar een handvol bedrijven een statement over de mensenrechten heeft opgenomen.'

Ook bij bedrijven zelf zijn trouwens twijfels hoorbaar. ,,De politiek heeft het idee dat, als er maar codes zijn, het allemaal geregeld is. Dat vind ik gevaarlijk', zegt Maarten den Ottolander van uitzendketen Randstad.

Een inventarisatie door deze krant [zie tabel] toont dat minder dan de helft van de 25 grootste beursgenoteerde bedrijven in Nederland – de AEX-fondsen – over een gedragscode beschikt. Dat wil zeggen: openbaar en voor het hele bedrijf. Een aantal bedrijven werkt nog aan een passende tekst, in veel gevallen dit jaar gereed. ,,Het concept ligt klaar', zegt chemieconcern DSM.

Uitgever VNU houdt het op dit najaar. ,,We hebben eerst een onderzoek gedaan of een dergelijke code zinvol is en de raad van bestuur heeft geoordeeld dat dit zo is', zegt VNU. Volgens bestuursvoorzitter Ter Haar van handelsconcern Hagemeijer past een gedragscode bij het gewijzigde model van zijn bedrijf, waarin de centrale houdstermaatschappij de touwtjes strakker in handen zal houden. ABN Amro is naar eigen zeggen ,,hard aan het werk' en verwacht komend najaar gereed te zijn.

Andere bedrijven hebben geen haast. Handelshuis Buhrmann heeft geen plannen voor een gedragscode, evenmin als Aegon (,,Wij vinden dat je dit decentraal moet organiseren') en Getronics (,,De verschillen tussen de VS en Europa zijn te groot'). Bij relatief nieuwe beursfondsen als telecombedrijf Versatel en kabelexploitant UPC is het begrip corperate code of conduct al helemaal onbekend.

De laatste twee moeten alle zeilen bijzetten om het vertrouwen van de financiële wereld te handhaven. In zo'n situatie bestaat minder aandacht voor andere belanghebbenden dan de aandeelhouder. Buhrmann, dat de afgelopen jaren dramatisch slechte prestaties heeft afgeleverd, zit in hetzelfde schuitje. ,,Wij worden beoordeeld op persoonlijke contacten die we onderhouden met beleggers', aldus een woordvoerder. ,,Die hebben in de eerste plaats belangstelling voor onze financiële prestaties.'

Bij bedrijven in financieel rustig vaarwater is dat anders. Volgens Wouter Scheepens, die werkt aan de ABN Amro-code, bestaat vooral bij duurzame beleggers veel belangstelling voor de code. Ook bij DSM kloppen beleggers met ethische criteria ,,regelmatig' aan, al is van overweldigende belangstelling volgens de woordvoerder geen sprake.

Kritische beleggers kunnen natuurlijk weigeren aandelen in bedrijven te kopen. Onlangs verkocht het pensioenfonds ABP zijn belang in IHC Caland, dat voor de kust van Birma baggert. Crijns voerde, toen ze nog voor Amnesty werkte, gesprekken met toenmalig IHC-topman Bax. ,,De man is open en direct en had er duidelijk goed over nagedacht. Maar hij zei ook: `Alles afwegende, met het oog op het belang van aandeelhouders en werknemers, doe ik het toch.' Bax zei ook heel eerlijk tegen mij: `Als u erin slaagt om de beleggers zover te krijgen dat ze uit IHC stappen, heb ik een probleem. Eerder niet'. De Franse en Amerikaanse beleggers zitten er nog steeds in.'

Bij het afdwingen van ethisch gedrag is publiciteit een effectief middel. Bekend voorbeeld is de Koninklijke/Shell Groep, die tot een uitgebreide gedragscode werd gedwongen door affaires in Nigeria en rond het olieplatform Brent Spar. Affaires die in de media veel aandacht kregen. KPN heeft zijn gedragscode voltooid kort na een vermeende corruptieaffaire in Tsjechië en Indonesië. KPN ontkent de beschuldigingen (,,Die kwesties hebben meegespeeld', zegt een woordvoerder, ,,maar ze waren niet de aanleiding'), maar in de gedragscode is wel een expliciete formulering over steekpenningen opgenomen.

Shell heeft andere bedrijven meegetrokken. ,,Toen Shell begin 1996 het roer omgooide, hebben ze het ook meteen goed en grondig aangepakt', zegt Crijns. ,,Ik weet dat andere Nederlandse bedrijven niet zo blij waren met de business principles van Shell. Het is toch de belangrijkste onderneming van Nederland en als die zo'n stap zet, denken andere bedrijven: nu moeten wij ook. Dat gaat niet altijd van harte.'

De gedragscode van Shell, die ook door milieu- en mensenrechtengroepen wordt geprezen, is een belangrijk referentiepunt voor veel ondernemingen. Zo komt de recente formulering van telecombedrijf KPN over omkoping in de buurt van die van Shell: ,,Wij betalen en ontvangen geen steekpenningen, noch direct noch via een tussenpersoon.' Shell kent dit verbod trouwens al sinds 1960.

De voorbeeldrol van Shell betekent niet dat andere ondernemingen met hun code zo ver gaan. De inventarisatie leert dat maar bij zes AEX-fondsen mensenrechten in de code zijn vastgelegd, terwijl acht bedrijven hetzelfde hebben gedaan met milieu. Slechts drie ondernemingen hebben de handhaving van de code strikt geregeld, terwijl één bedrijf ook extern rapporteert over de naleving van de code: Shell.

Paars geeft hoog op van de `mondige' burger. In dat beeld past dat kritische klanten een bedrijf aansporen tot een ethisch verantwoorde koers. Toch is de werkelijkheid weerbastiger. Bij warenhuisconcern Vendex KBB heeft de cliëntèle niet veel interesse voor maatschappelijk ondernemen, zegt de woordvoerder: ,,Als onze website, waar klanten vrijelijk hun opmerkingen kunnen maken, een maatstaf is, dan kan ik zeggen dat er op de site nooit vragen worden gesteld over dit onderwerp.'

Vendex KBB heeft in zijn winkels bh's hangen van Triumph dat kleren laat maken in Birma. ,,In onze code staat niet specifiek iets over de vraag of we dergelijke kleding wel of niet mogen verkopen', zegt de woordvoerder.

Crijns gelooft niet zo in bewust winkelen. ,,Je hoort het veel tegenwoordig, dat de consument machtig is en zal kiezen voor producten van ondernemingen die duurzaam ondernemen. Maar hoeveel consumenten kopen op die manier bewust hun spullen? En als ze het al doen, dan wordt dat een stuk minder als de economie minder florissant wordt.'

Vendex KBB zegt in zijn gedragscode kinderarbeid en milieuvervuiling te mijden, maar de controle daarop is lastig: ,,Je zit met de ketenverantwoordelijkheid en dus gaan wij zelf kijken in de fabriekshallen van onze leveranciers', zegt een woordvoerder. ,,Als je daar komt zie je geen minderjarigen aan het werk, maar wie weet duiken na ons vertrek weer kinderen uit allerlei verborgen hoeken op om het werk voort te zetten. We kunnen dus geen 100 procent garantie geven dat onze T-shirts nooit door een kinderhand zijn aangeraakt. We doen wel ons best om de controle steeds te verbeteren.'

In Groot-Brittannië is actie gevoerd tegen Esso. Een consumentenboycot als protest tegen de weigering van het Amerikaanse olieconcern serieuze maatregelen tegen de klimaatverandering te nemen. Campagneleider Martijn Lodewijkx van Greenpeace is bang dat in Nederland `ExxonMobil' onvoldoende leeft. Bovendien, zegt hij, wekt topman Lee Raymond niet de indruk dat hij zich van een Europese boycotactie iets aantrekt.

,,Je kunt prachtige regels opstellen, maar de toepassing daarvan is vaak buitengewoon ingewikkeld' zegt woordvoerder Van Mierlo van de Rabobank. Sinds 1995 verstrekken Nederlandse banken leningen aan PT Smart, een conglomeraat dat oliepalmplantages in Indonesië exploiteert. Een dochteronderneming van dit bedrijf heeft volgens Milieudefensie bos gekapt zonder vergunningen en is veroordeeld wegens het stichten van illegale bosbranden. Van Mierlo: ,,Je kunt niet elke vierkante meter bos zèlf controleren.' Concurrent ING zegt vernietiging van bos niet te accepteren, maar, zegt een woordvoerder: ,,Je financiert een concern dat allerlei activiteiten heeft – van landbouwmachines tot oliepalmplantages. Je weet niet wat er met het geld gebeurt.'

Als kredietnemer heeft PT Smart zich aan de milieu-eisen van de Rabobank niet juridisch gebonden. ,,Wij vragen partijen of ze dezelfde opvattingen hebben', zegt de woordvoerder, ,,maar we laten de gedragscode niet mede ondertekenen.' Zonder een bindende handtekening staat de Rabobank juridisch zwak: ,,Wij kunnen een langlopende lening niet zo maar opschorten.' Volgens Paul de Clerck van Milieudefensie zou Rabobank daarom expliciete clausules moeten opnemen in contracten met kredietnemers.

Toeleveranciers van het Amerikaanse Nike moeten de gedragscode van het concern wel ondertekenen. Shell vraagt dit van zijn zakenpartners niet, maar Shell meldt wel dat in het afgelopen boekjaar 106 contracten met partners en twee joint-ventures zijn beëindigd, omdat hun activiteiten niet strookten met Shells uitgangspunten.

Een gedragscode is geen gebruiksaanwijzing bij lastige keuzes. Een woordvoerder van ING bevestigt dat de code inderdaad ,,geen aanknopingspunten' biedt of er wel of geen leningen aan PT Smart verstrekt moesten worden. Soms staan initiatieven die getuigen van maatschappelijke betrokkenheid los van een gedragscode, zoals bij Randstad, dat moeilijk bemiddelbare werklozen aan het werk probeert te helpen. Volgens een woordvoerder niet wegens de code. Numico toetst campagnes voor gezonde babyvoeding bij een ethische commissie, niet aan de code. Shell staakte een olieproject in een Pakistaans natuurpark, niet wegens de code, wegens strategische overwegingen.

Andersom hoeft een ethische code niet te betekenen dat een onderneming met het afleggen van maatschappelijke verantwoording voorop loopt. ExxonMobil kreeg wegens zijn harde afwijzing van `Kyoto' op zijn jongste aandeelhoudersvergadering een storm van kritiek over zich heen. Bestuursvoorzitter Lee Raymond haalt over die kritiek zijn schouders op.

ExxonMobil heeft een openbare bedrijfscode op het gebied van veiligheid, gezondheid en milieu. Daarin staat dat het bedrijf probeert milieu- en economische belangen in evenwicht te houden. Op milieugebied houdt ExxonMobil zich aan de wetten en het handelt verantwoordelijk als er geen wetten en regels zijn.

Actiegroepen geloven het niet. Ze zien bij Lee Raymond verschil tussen theorie en praktijk. Sterker: ze noemen hem the face of global warming.

Gerectificeerd

Gedragscode Fortis

In de grafiek bij het artikel Ethiek als gids (in de krant van zaterdag 16 juni, pagina 18) staat dat Fortis geen gedragscode heeft. Fortis heeft echter een code in voorbereiding, wanneer die wordt ingevoerd is nog onbekend.

Wolters Kluwer

In het kader bij het artikel Ethiek als gids (in de krant van zaterdag 16 juni, pagina 18) staat dat Wolters Kluwer een gedragscode heeft. Dit is niet juist. Wolters Kluwer verwacht dit najaar een code te hebben. In de tekst is deze informatie wel correct verwerkt.