Poetin moet zich niet nog langer verkijken op de VS

President Bush ontmoet morgen in de Sloveense hoofdstad Ljubljana de Russische president Poetin. Grote besluiten worden niet verwacht. Beide partijen beseffen wel dat de toekomstige aard van hun strategische verhouding op het spel staat, meent Jonathan Eyal.

Vladimir Poetin zal het nooit openlijk toegeven, maar de verkiezing van George Bush tot Amerikaans president betekende voor Rusland een ernstige slag. Sinds de Russische leider het Kremlin van Boris Jeltsin heeft geërfd, streeft hij in zijn betrekkingen met de VS twee hoofddoelstellingen na. Ten eerste wilde hij voorkomen dat Amerika begon met de bouw van zijn ruimteschild, want daarmee dreigt het Russische kernarsenaal overbodig te worden en de laatste aanspraak te vervallen die Moskou nog kan maken op de status van supermacht. Ten tweede hoopte ook Poetin westerse financiële hulp aan te trekken, maar anders dan Jeltsin, op Ruslands eigen voorwaarden.

Als Al Gore Bush in de race naar het Witte Huis had kunnen kloppen, hadden de Moskouse aspiraties verwezenlijkt kunnen worden. De Democraat Al Gore voelde er weinig voor om zich aan nieuwe militaire programma's te wagen. Gore had ook de leiding van de Amerikaans-Russische gemengde economische commissie, die verantwoordelijk was voor de uitwerking van allerlei steun die de afgelopen acht jaar naar Moskou is gevloeid. Hij werd alom beschouwd als voorstander van verdere kredietverlening aan de Russen, en tegen nog gunstiger voorwaarden.

Het probleem voor Poetin is niet alleen dat Gore het niet tot Amerikaans president heeft weten te brengen, maar ook dat tal van de tactieken die Poetin toepaste, uitgingen van de Democratische zeggenschap in het Witte Huis en dus vlug moesten worden afgedankt. Gerustgesteld door een sterke stijging van de olieprijzen, waardoor de financiële nood van Rusland tijdelijk werd verlicht, besloot het Kremlin geen kredieten te vragen van het Internationale Monetaire Fonds. Ook weigerde de Russische overheid nog rente en aflossing te betalen en wenste opnieuw te onderhandelen over haar internationale financiële verplichtingen. Dat was gewoon oplichterij, want Moskou wist maar al te goed dat de olieprijzen weer zouden dalen en zijn behoefte aan westers krediet enorm zou stijgen, vooral in de komende twee jaar, als een groot deel van de buitenlandse schuld moet worden terugbetaald. Maar door een houding van slikken-of-stikken aan te nemen dacht het Kremlin van een Democratische regering wel betere voorwaarden te kunnen krijgen.

Diezelfde tactiek werd toegepast bij de onderhandelingen over het Amerikaanse ruimteschild. In zijn laatste dagen als president bood Bill Clinton Poetin een overeenkomst aan waarbij de Amerikanen verder mochten gaan met hun ruimteschild, in ruil voor een herinterpretatie van de lopende wapenbeheersingsovereenkomsten. Poetin wees het voorstel van de hand omdat hij betere voorwaarden van Clintons opvolger dacht te krijgen.

In het volle besef hoe verschrikkelijk Poetin had misgegokt, buitte Bush na zijn intrede in het Witte Huis dit voordeel uit. De Russen kregen te horen dat ze hun internationale schulden op tijd moesten blijven betalen en dat daar niet opnieuw over zou worden onderhandeld, en Washington eiste ook een overzicht van alle kredietprocedures van het Internationale Monetaire Fonds voordat het met nieuwe kredieten kon instemmen. Het aanbod van Clinton inzake het raketschild werd ingetrokken en tot overmaat van ramp voor Poetin verklaarde de nieuwe Amerikaanse president algauw dat hij met het project wilde beginnen en het niet nodig vond om bindende onderhandelingen met de Russen te voeren. Maar het toppunt was dat de nieuwe Amerikaanse regering weigerde om haast te maken met een ontmoeting tussen de twee leiders.

Onmiddellijk nadat duidelijk werd dat Bush de verkiezingen had gewonnen, begon het Kremlin zijn voelhorens uit te steken voor een ontmoeting met Poetin. Het is eenvoudig in te zien waarom de Russische leider haast had. Bush daarentegen stond niet te trappelen om Poetin te ontmoeten. De Amerikanen hechten veel meer belang aan de beslissing welke militaire hervormingen nodig zijn en hoe ze hun bondgenoten in Europa en Azië kunnen overhalen om die te aanvaarden. Zolang dat proces nog gaande is, had een top met de Russen voor Washington geen zin: dan zou Poetin maar de kans krijgen om kattenkwaad uit te halen.

Bush heeft inmiddels zijn pakket belastingverlagingen erdoor en een rapport over de hervorming van de Amerikaanse strijdkrachten is binnenkort voltooid. Ook heeft hij zich voorstander betoond van een nieuw raketprogramma en heeft hij het verzet tegen die plannen onder zijn naaste NAVO-bondgenoten weten te verminderen. Verder heeft Washington laten doorschemeren dat het een nieuwe uitbreidingsronde van de NAVO overweegt met voormalige communistische landen in Midden-Europa. Nu alles op zijn plaats staat, is de tijd voor een ontmoeting met Poetin aangebroken. Al wil Bush die ontmoeting wel op zijn voorwaarden.

Toch zal Bush naar de top komen met de bedoeling een minnelijke schikking met Poetin te treffen. Het enige waaraan Bush belang hecht is de Russische instemming met het opzeggen van het ABM-verdrag uit 1972, dat op het ogenblik een belemmering voor het raketschild vormt. Slagen de Amerikanen daarin, dan zullen de Europese bezwaren tegen de Amerikaanse militaire plannen wel verstommen. Bush zal de Russen een aanbod tot gezamenlijke anti-raketoefeningen doen en bereid zijn bij te dragen aan het herstel van het Russische netwerk voor de vroege waarschuwing tegen raketten. Ook biedt de regering-Bush aan om Russische S-300-antiraketsystemen te kopen.

Het pakket is zorgvuldig bedacht om de Russische leider een uitweg te bieden uit zijn steeds onmachtiger situatie. Verder dient het eigenlijk nergens toe. De Russen krijgen geen stem in bereik of omvang van het Amerikaanse raketprogramma. Ook zal Bush geen uitsluitsel geven over de vraag of het raketsysteem te land of ter zee zal worden gestationeerd, dan wel of bepaalde elementen in de ruimte zullen worden gestationeerd – een grote zorg voor Moskou, dat bang is dat een systeem in de ruimte zou kunnen worden uitgebreid tot een veel omvangrijker schild. Evenmin is Washington bereid Moskou wezenlijk tegemoet te komen inzake het toekomstige lidmaatschap van de NAVO.

De verwachting onder westerse diplomaten is dat de top niet tot een doorbraak zal leiden. De Russische leider heeft gemerkt dat de pogingen van Amerika om zijn bondgenoten het raketschild te verkopen, onlangs tijdens de ontmoeting van de NAVO-ministers van Buitenlandse Zaken in Boedapest, niet goed zijn verlopen. Ook hoopt Moskou dat de machtswisseling in de Amerikaanse Senaat tussen Republikeinen en Democraten de plannen van Bush misschien zal bemoeilijken. Zo zou de verleiding voor Poetin om op betere voorwaarden te wachten wel eens onweerstaanbaar kunnen zijn. Maar de Russische leider moet voorzichtig zijn, want hij heeft niet zoveel tijd. En zolang er geen overeenkomst is, gaat de Amerikaanse regering gewoon door.

Ook als de nieuwe Senaat niet zou instemmen met een volledig ruimteschild, zal het Congres zich waarschijnlijk niet verzetten tegen de bestemming van nieuwe gelden voor raketonderzoek en -ontwikkeling. Het raketschild wordt misschien vertraagd, maar het wordt niet tegengehouden. En de Europese bondgenoten van Amerika mogen kreunen en steunen, ze zingen nu al een toontje lager in hun verzet tegen de plannen van Washington.

Poetin krijgt volgende maand in Italië nogmaals de kans om Bush te spreken, in de marge van de top van industrielanden, de G8. Als hij daar ook op een weigering gokt, vergooit hij zijn laatste kans om het Amerikaanse beleid te beïnvloeden.

Jonathan Eyal is verbonden aan het Royal United Services Institute for Defence Studies in Londen.