't Is niet mijn broer...

,,'t Is niet m'n broer'', begint de moppentapper, ,,en toch is het een zoon van m'n vader – ra, ra, ra, wie is dat?''

De aangesprokene denkt na. Wat een merkwaardige paradox, niet zijn broer en toch een zoon van zijn vader, welke ingewikkelde familierelatie zou hier moeten worden ontrafeld? Zou het soms iets te maken hebben met onechte kinderen? Of is er wellicht sprake van een tweede huwelijk? Voor het geestesoog verschijnen stambomen met grillige verbindingslijnen. De grappenmaker laat de stilte zo lang mogelijk voortduren. En dan komt, als klap op de vuurpijl, het verlossende antwoord: ,,Dat ben ik!''

Het is, goed beschouwd, een flauw mopje. De vraag is beter dan het antwoord, dat nauwelijks meer dan een glimlach weet op te roepen. En toch ligt het aan de basis van de beroemdste sketch uit de meer dan dertigjarige geschiedenis van de Snip & Snap-revue. Het nummer heet De mop, maar het is vooral bekend van het met een gierende uithaal uitgesproken ,,'t Is niet m'n broer!''

Het begon vóór het doek, waar Willy Walden het raadseltje kreeg voorgelegd door een voorbijganger. Hij dacht na, hoorde het antwoord en begreep het toen nog steeds niet. Daarna ging het doek op en verscheen zijn vaste compagnon Piet Muyselaar ten tonele. Walden nam zich voor de mop op Muyselaar te testen. En daar ging het fout. Hij zei: ,,'t Is niet m'n broer en toch is het een zoon van m'n vader – ra, ra, ra, wie ben ik?''

Het vervolg van de scène was een toonbeeld van het langs elkaar heen praten, waarin Walden en Muyselaar excelleerden. Steeds wanhopiger werd Muyselaar en steeds verwarrender de dialoog. Eindeloos ging het door, over de zoon van de fietsenmaker, over 's mans broer en over hele families van weer andere mensen – allemaal als gevolg van een verkeerd verteld raadseltje. En steeds scheller en snerpender klonk de tekst, die allengs als gevleugeld woord in het Nederlandse taalgebruik werd opgenomen: ,,'t Is niet m'n broer!''

Jacques van Tol, de vaste tekstschrijver van de revue, kwam op het idee van de uit de hand lopende mop toen hij eind jaren vijftig in de auto met zijn gezin naar Zuid-Frankrijk reed. Zijn jongste dochter had het mopje van een jongen op school gehoord, maar vertelde het verkeerd – precies zo verkeerd als hij het later in de sketch door Walden liet vertellen. Van Tol zag er meteen een goed nummer in.

Zo luidt althans de versie van het verhaal, die mij door 's mans nazaten is verteld. Twee recente vondsten hebben echter aangetoond dat er al eerder op komische wijze verwarring is geschapen over het raadsel. De mop blijkt twee voorgangers te hebben.

In een antiquariaat ontdekte de cabaret-expert Kick van der Veer onlangs het bundeltje Vrolijke Lees- en Voordrachtstukken, in 1949 verschenen bij Neerbosch' Boekhandel en Uitgeverij te Neerbosch. Het bevat de op rijm gestelde tekst Het raadsel, ondertekend door een zekere Han van Arkel. Daarin vertelt kelner Kees van sociëteit 't Witte Paard het raadsel: ,,'t Is m'n zus niet, 't is m'n broer niet, en tòch is 't mijn moeders kind...'' Na het horen van de ontknoping (,,dat ben... ik!'') spoedt een van de gasten zich naar huis om het aan zijn vrouw te vertellen. En als ook zij in het duister tast, spreekt de man fier het verlossende woord: ,,Nou, dan zal 'k maar 't antwoord zeggen: Kleine Kees uit 't Witte Paard.''

De mop is dezelfde, maar de frappe is anders. De man vertelt het immers in correcte bewoordingen door. Hij heeft er alleen, net als Walden, niets van begrepen.

Maar nog veel verder terug gaat de tekst, die kortgeleden in een Duitstalige bundel over clownsnummers werd gevonden door de circusdeskundige Dick Harris. Hier betreft het een sketch uit 1925 van het destijds wereldberoemde clownsduo Dario & Bario. ,,Also gut, pass auf!'' zegt Dario tegen Bario. ,,Es ist nicht mein Bruder, es ist nicht meine Schwester und ist doch das Kind von meinem Vater und von meiner Mutter. Wer ist es?'' Na de nodige spraakverwarring geeft Dario het juiste antwoord: ,,Ich bin es!''

Dan betreedt de spreekstalmeester de piste. Nu legt Bario hem de vraag voor. Deze man snapt het onmiddellijk en zegt: ,,Sie sind es!'' Bario schudt echter zijn clownshoofd en zegt dat het fout is. Maar wie is het dan? ,,Er ist es!'' roept hij, op de andere clown wijzend. ,,Dario!'' Einde.

Een derde variatie dus, op hetzelfde thema.