Friese adel

Bijna tien jaar geleden publiceerde een jonkvrouw het boekje `Het dialect van de adel'. Vol afkeer keek Agnies Pauw van Wieldrecht terug op de jaren zestig en zeventig toen het bezit van een dubbele naam eerder een sociaal nadeel dan een voordeel was. ,,Alles wat naar stand zweemde, kwam uiterst gevoelig te liggen'', stelde ze vast.

Die situatie is inmiddels drastisch veranderd. Zowel bij het grote publiek als bij historici en sociologen mag de voormalige eerste stand zich in een grote belangstelling verheugen.

Dat geldt beslist ook voor de Friese adel. In de jaren negentig vormde zij het onderwerp van menige studie. Tot 25 juni loopt in het Fries Museum een expositie over de zogenaamde `alba amicorum' van de familie Harinxma thoe Slooten. Een album amicorum is een `vriendschapsboek', waarin vrienden en relaties een aandenken hebben achtergelaten. Het is de voorloper van het `poesiealbum'. In de tentoonstelling valt de nadruk op de boekjes van de broers Homme, Juw en Pieter die in de zeventiende eeuw leefden en stierven. Pas enkele jaren geleden kwam deze verloren gewaande schat weer boven water (nu in het bezit van de Koninklijke Bibliotheek).

Ter gelegenheid van de expositie kwam een in fluweel gebonden boekje uit, `Banden van vriendschap' geheten, dat de vorm heeft van een album amicorum. Yme Kuiper, die promoveerde op het lijvige `Adel in Friesland', geeft een schets van de familiehistorie van de Harinxma thoe Slootens. KB-medewerker Kees Thomassen staat uitgebreid stil bij de inhoud van de alba. Daarnaast bevat het boekje fraai weergegeven afbeeldingen van de oorspronkelijke gravures en schilderijen.

Een paar maanden geleden was op een steenworp afstand van het Fries Museum, in het provinciehuis, een deel van het Friese blauwe bloed bijeen. Men zette zo luister bij aan de presentatie van weer een ander boek over hun voorgeslacht, 'Twee eeuwen Friese adel'. De bundel stond onder redactie van – wederom – Yme Kuiper en Johan Frieswijk.

Een opmerkelijk tweetal! Frieswijk maakte naam als historicus van de Friese arbeidersbeweging. Heeft hij het werkvolk dan definitief ingeruild voor de hoge heren? Nou, niet helemaal. In zijn artikel over vader en zoon Harinxma thoe Slooten, die bijna zeventig jaar, tussen 1878 en 1945, het ambt van commissaris van de koning resp. koningin in Friesland vervulden, maakt hij van zijn linkse hart geen moordkuil. Hij zet beiden te kijk als socialistenvreters, die vaak moeilijk onderscheid konden maken tussen het belang van de familie en de provincie. Hij citeert met graagte een bron die zegt dat een stroper in Beetsterzwaag (op het landgoed van de Harinxma's) een veel hogere boete kreeg dan een stroper in Heerenveen.

Kuiper is van huis uit antropoloog. In plaats van verre en primitieve volkeren te bestuderen, heeft hij zich volledig geheroriënteerd op de hogere standen uit zijn eigen streek. Zijn grote voorbeeld moet wel James Frazer zijn, de beroemde schrijver van `The Golden Bough', waarin een reusachtige hoeveelheid barbaarse gebruiken bijeen is gebracht. Op de vraag of hij niet zelf eens een primitief volk van nabij wilde aanschouwen, riep de later in de adelstand verheven Frazer ontzet uit: ,,God bewaar me!''

Maar goed, men kan natuurlijk ook de zeden en gewoonten van de adel bestuderen. Van de voordrachten in het provinciehuis werd ik overigens niet veel wijzer. Zo citeerde C.O.A. baron Schimmelpenninck van Oije, voorzitter van de Hoge Raad van Adel, een vers van Marten Toonder, of beter van Querulijn Xaverius markies de Canteclaer van Barneveldt. Hierin verheft iemand van goede komaf zijn stem tegen het janhagel. Dit komt neer op dubbele ironie: eerst is er de ironische pen van Toonder, daarna de ironische stem van Schimmelpenninck.

Daarna citeerde dezelfde spreker nog een pikant versje dat door een luid lachende zaal werd aangehoord:

Toen freule Clothilde van Deelen

Met jonkheer Van Beesd lag te

spelen,

Riep zij: `O, wat fijn

Is 't van adel te zijn,

We bestaan gans uit edele delen!'

Neemt de adel zichzelf eigenlijk nog wel serieus?

Yme Kuiper en Kees Thomassen. Banden van vriendschap. De collectie alba amicorum Van Harinxma thoe Slooten. Uitgeverij Van Wijnen, Franeker. 154 blz., ƒ32,50.