Nieuwe muziek: jong, zelfbewust

Kritiek is mogelijk op het vrijblijvend karakter van zwalkende postmoderne composities in een aardigheidje hier, een aardigheidje daar. Het laatste concert in de Matinee op de Vrije Zaterdag, met een genereus aanbod van zes Nederlandse werken waaronder vier premières, vormde een gelukkige uitzondering.

De componisten, overwegend dertigers, pakten voor het merendeel krachtig en zelfbewust uit. Varèse-achtig waren de `hulpstukken', noem ze `krachtwerktuigen', zoals een heuse kerkklok bij Micha Hamel, sadistisch slaghout (oorspronkelijk zwepen) bij Michel van der Aa, een zak met grind en jerrycans gevuld met water bij Willem Jeths en een alarmsirene en voetgetrappel bij Peter Adriaansz. Gush van Merlijn Twaalfhoven, al eerder besproken, is een snoeiharde dance-music die niets nodig heeft en Toek Numan voegt aan zijn strijkorkest niet meer toe dan een lieftallig klokkenspelletje dat eventjes in simpele op en neergaande kwintolen mag meedeinen in zijn navenante compositie Maantuin. Gelukkig ontstaat tegen het eind wat meer stuwing en spanning.

Ook Hamels Klok voor groot symfonieorkest is niet vrij van een zekere lijzigheid, al val ik voor de fragiele inzet van sopranino- en tenorblokfluit, de laatste als een originele schaduw boven de hoorn. Wat vooral bijblijft, is de introductie van de kerkklok, zevenmaal piu fortissimo, sinister afgebroken door een zesmaal rinkelende telefonade (het getal van Het Beest?), ongetwijfeld op te vatten als een opstandige gedachte bij het naderende einde van het Noordhollands Philharmonisch Orkest waarvan Hamel chef-dirigent is.

Het slaghout in Michel van der Aa's See-through is bedoeld als een markeringspunt waarbij voor- en achtergrond met elkaar worden uitgewisseld. Dat komt er in een net iets te smoezelige instrumentatie niet helemaal uit, maar de stollingen fascineren. Al na 26 maten wordt het discours tijdelijk stopgezet. Energie is soms belangrijker dan een exact ritme, en ook samples van scherp afknappende takken passen in dit beeldende betoog.

De meest ervaren componist toonde zich Willem Jeths. Het verschil is dat bij hem de hulpstukken niet zozeer effecten sorteren dan wel compositorische uitgangspunten zijn geweest. In het Bandoneon Concerto voor de virtuoos Per Arne Glorvigen herinneren uiteengereten syncopen in een overhysterische scène aan de tango. Voor het overige wordt dit Argentijns buikorgel ingezet voor een elektronische muziek met gruizelige clustertjes in het laagste en wonderschoon, ijl glinsterende klankklontertjes in het hoogste register.

Prachtig werkt de inbedding door een verstemd strijkkwartet in wazige kwarttoonsfluctuaties, niet minder fraai de arpeggio's van de vibrafoon en huilende strijkersglissandi tegen het zilverglinsterende orgeltje. Opmerkelijk is voorts een trio voor bandoneon, bas-mondorgel in het slagwerk en soloviool, bruusk onderbroken door een wilde galop. Jammer dat het geratel van de watermachine als een gootsteeneffect van een druppelende kraan op de onderkant van een pan letterlijk in het water viel en te veel een idee bleef.

Hoe grensverleggend ook, dit klankonderzoek veroorzaakte minder opwinding dan het hoogst intrigerende Confort for Orchestra van Peter Adriaansz. De titel mogen wij ironisch opvatten, want het was alsof de componist onze hoofden in een bankschroef draaide, per zestien maten steeds een slagje verder. Alles klinkt nog harder dan bij Twaalfhoven, er wordt puur mechanisch afgewikkeld in een onverbiddelijke vierkwartsmaat, elke noot voorzien van een scherpe attaque. Van de contrapuntische opzet is nauwelijks iets te volgen in deze ongekend consequent uitgewerkte trance-muziek, die voorspelbaar zowel applaus als boegeroep genereerde. In een nabespreking kondigde de componist aan dat hij de vervolgschetsen heeft klaarliggen. Een arbitragecommissie voor een ook dan ongetwijfeld onwillig orkest lijkt niet overbodig.

Concert: Nieuw Sinfonietta Amsterdam en Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Micha Hamel. Werken van Twaalfhoven, Van der Aa, Jeths, Numan, Hamel en Adriaansz. Gehoord: 9/6 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4: 13/6 20.02 uur.