HOORNAARS PLAATSEN MERKWAARDIGE STEENTJES IN HUN RATEN

Onderzoekers van de afdeling Medische Elektronenmicroscopie aan de Rijksuniversiteit Groningen hebben ondekt dat de oriëntaalse hoornaar (Vespa orientalis) kleine kristalletjes inbouwt in het dak van de zeshoekige broedcellen in zijn nest. De Groningse wetenschappers speculeren dat deze bijzondere steentjes behulpzaam zijn als oriëntatiepunten tijdens de nestbouw (Nature, 7 juni).

De Israëlische gastonderzoeker Jacob Ishay werkte in Groningen om de structuur van hoornaarnesten te bestuderen, die hij uit Israël had meegebracht. Hij was onder meer geïnteresseerd in de speciale zijde die deze uit de kluiten gewassen wesp spint en in haar celwanden verwerkt, en in de vermoede elektrische geleidbaarheid van deze polymeervezels. Elektronenmicroscopist Ietse Stokroos maakte er driedimensionale beelden van. Daarbij viel het hem op dat tegen het plafond van de cel die bestaat uit ringen van zandkorreltjes vaak een centraal sluitsteentje zat. Bij analyse van het dak met de `plafonières' (circa 0,1 mm klein) met EDX (Energy Dispersive X-ray-analyser) bleek dat de zandkorrelsbestonden uit zuiver siliciumoxide, terwijl de afwijkende steentjestitaan, ijzer en zuurstof bevatten. Uit nadere analyse met een één-kristal-röntgendiffractometer bleek dat de steentjes bijna zeker uit ilmenietzand (FeTiO3) bestaan. Dit zand komt van nature voor in Israël en ook elders wel, zoals op Ameland.

Ishay en zijn medewerkers vermoeden dat het regelmatige netwerk vansluitsteentjes die in tweederde van de broedcellen zichtbaar zijn een rol speelt bij de juiste oriëntatie tijdens de nestbouw. Alle broedcellen in een nest zijn gelijk van vorm en zijn keurig in parallelle platen gerangschikt. De wesp zou de steentjes kunnen gebruiken om zich te oriënteren in het pikdonkere nest. Mogelijk heeft de hoornaar een zintuig dat gevoelig is voor magnetisme. Ilmeniet is magnetisch en mogelijk zijn de sluitsteentjes dat ook. Het is de onderzoekers echter nog niet gelukt om aan te tonen dat de steentjes magnetisch zijn.

Een andere mogelijkheid is dat de sluitsteentjes optische merktekens vormen doordat zij licht van een bepaalde golflengte weerkaatsen. Stokroos: ``De kleur van de steentje is onder de lichtmicroscoop glanzend bruin-zwart. Net als titaanoxide, een wit poeder dat veel wordt gebruikt in verf, zou het infrarood licht kunnen reflecteren.'' De onderzoekers bestuderen nu of in Nederland voorkomende wespensoorten, die hun nesten vervaardigen van hout en planten, ook dit soort steentjes inbouwen.