Harare kan de terreur niet stoppen

De Zimbabweaanse oorlogsveteranen steunen de machtsambities van president Mugabe. De dood van hun leider Chenjerai Hunzvi, die gisteren begraven werd, heeft tot een wankele situatie geleid.

Professor Solomon Nkiwane heeft zichzelf buitengesloten. De sleutel ligt binnen, de verstrooide prof staat buiten. Hij wijkt uit naar een belendend kamertje. ,,Ik zal de oorlogsveteranen wel vragen of ze mijn deur willen forceren'', grapt Nkiwane. Hij is pessimistisch over zijn land: ,,Er is een trend van toenemende terreur. Mugabe is niet bereid de macht op te geven, terwijl de druk vanuit de oppositie en de bevolking almaar groter wordt. Een burgeroorlog tussen de twee kampen is straks niet uitgesloten.''

Nkiwane analyseert als hoogleraar politieke wetenschappen al jaren de ontwikkelingen in zijn land. ,,21 jaar ZANU-PF bestuur heeft dit land weinig goeds gebracht'', constateert hij. ,,En nu is het systeem helemaal vastgelopen. Onze enige hoop is gevestigd op gematigde facties binnen de partij, die zich durven verzetten tegen de confrontatiepolitiek van Mugabe.''

Ook de Internationale Raad voor Hulp aan Slachtoffers van Marteling (ICRT) is na een onderzoek tot de conclusie gekomen dat de harde lijn op dit moment regeert. Marteling en intimidatie hebben in Zimbabwe nu op ,,zeer grote schaal'' plaats volgens de raad, met afranselingen, ontvoeringen en schijnexecuties van opposanten van Mugabe. De ICRT spreekt over ,,een klimaat van terreur en angst''. De leider van de oorlogsveteranen, Chenjerai Hitler Hunzvi, heeft volgens de ICRT persoonlijk deelgenomen aan het martelen van politieke tegenstanders.

De dood van de 51-jarige Hunzvi maandag brengt volgens waarnemers niet per se verlichting. Analisten wijzen er op dat de toch al paranoïde neigingen van Mugabe door de reeks recente sterfgevallen in zijn directe omgeving sinds eind april stierven ook de ministers Gezi en Mahachi, beiden door een auto-ongeluk kunnen verhevigen. In Harare fluistert men dat er boze geesten aan het werk zijn, iets waar de meeste Zimbabweanen, ook de president, een zeker geloof aan hechten. Opgeven van de macht zou voor Mugabe het toegeven aan de geesten zijn en dat staat, zo vreest hij, gelijk aan een doodvonnis.

De politiek-economische crisis in Zimbabwe begon in 1997. Chenjerai Hunzvi wist de regering-Mugabe toen op te zwepen tot radicalisme. De landhervorming, waar de president zich tot dan toe weinig aan gelegen had laten liggen, moest ineens versneld worden doorgevoerd. Sindsdien is het bergafwaarts gegaan met het land. ,,Bij elk volgend dieptepunt dachten we: nu hebben we de bodem bereikt'', zegt Nkiwane, ,,maar daarna kwam er toch weer een volgende, nog diepere crisis.''

De veteranen namen vorig jaar het voortouw tot gewelddadige bezettingen van boerderijen in blank eigendom (rond de 1.700 landbouwbedrijven zijn geconfisqueerd) waardoor de economie een geweldige klap te verwerken kreeg. Naast onteigening van blank bezit waren de acties ingegeven door een tweede, minstens zo belangrijk motief: het terugdringen van de invloed van de oppositionele Beweging voor Democratische Verandering (MDC). Daarin slaagden de oorlogsveteranen en de ZANU-PF via een nietsontziende terreurcampagne, waarbij zwarte landarbeiders werden afgeranseld en tientallen boeren om het leven kwamen. Bij de parlementsverkiezingen van juni 2000 sleepte de MDC niettemin 57 van de 120 zetels in de wacht.

De intimidatie en het geweld ging onverminderd voort en bereikte dit jaar de steden. De afgelopen maanden belaagden de veteranen lokale en buitenlandse bedrijven, hulporganisaties en zelfs ambassades die democratiseringsprogramma's steunen. ,,Waar het feitelijk om gaat is een poging van de partij om, zoals dat in marxistische termen heet, het `stadsproletariaat' terug te winnen. De veteranen nemen een rol op zich als vakbondskaders en zullen eventuele arbeidsconflicten wel even opknappen voor het volk'', zegt Jan Nijzink van de Nederlandse hulporganisatie Hivos. Die opzet is volgens Nijzink faliekant mislukt. De minister van Binnenlandse Zaken, John Nkomo, gelastte de veteranen eind mei hun acties te staken, omdat tientallen bedrijven voor langere of kortere tijd de deuren sloten en een sociaal-economische catastrofe zich aftekende.

In de steden houden de veteranen zich nu even gedeisd. Volgens diplomaten zal de veteranenorganisatie na de begrafenis van Hunzvi op zoek gaan naar een nieuwe lijn, maar hun harde tactiek blijft vermoedelijk gehandhaafd. ,,De ZANU-PF kan, nu men eenmaal is begonnen, de terreur niet meer stoppen. Als het op de ene manier niet lukt de mensen in het gareel te krijgen, dan probeert men wel iets anders'', aldus een Afrikaanse diplomaat.

De komende tijd staan zes tussentijdse verkiezingen op het programma, volgens het districtenstelsel, voor de gestorven Gezi, Mahachi en Hunzvi en drie andere opengevallen zetels. De veteranen concentreren zich nu op deze districten, daar waar de campagnes al zijn begonnen had een golf van geweld plaats. Maar de groeiende aanhang van de oppositie begint zich te verzetten. In het stadje Bindura, waar binnenkort een nieuw parlementslid moet worden gekozen, vochten aanhangers van de ZANU-PF en de MDC vorige week een ware veldslag uit.

Een Westerse diplomaat put uit dit verzet enige hoop. ,,De mensen van dit land zijn altijd veerkrachtig geweest. Ze zijn gewend om tegen de stroom in te roeien.'' Hij plaatst de situatie in perspectief. Mugabe en de veteranen mogen de weg van het geweld hebben gekozen, Zimbabwe is nog geen dictatuur, zegt hij. ,,Er bestaat een vrije pers, de oppositie neemt zitting in het parlement en de oppositieleider is tot nu toe niet gevangen gezet.''

Van cruciaal belang zijn de presidentsverkiezingen die volgend jaar worden gehouden. Niemand twijfelt eraan dat bij een vrije gang naar de stembus MDC-leider en presidentskandidaat Morgan Tsvangirai met grote overmacht zal winnen. ,,Maar de ZANU-PF weet dit ook drommels goed'', zegt professor Nkiwane, ,,en dus zal men alle mogelijke middelen inzetten om dat te voorkomen.''

De oorlogsveteranen halen vaak een uitspraak van Mugabe aan uit 1978, vlak voordat het blanke bewind de macht opgaf: ,,De stem des volks en het geweer van het volk zijn onafscheidelijk. Het geweer dat de stem produceert is ook zijn bewaker.'' De veteranen hebben al gewaarschuwd dat ze het niet zullen accepteren als de ZANU-PF de macht verliest.