Een halve eeuw kringelt weg in het niets

Elena Atanassova luistert graag naar klassieke muziek. De radio in haar flat in Sofia staat standaard afgesteld op Classic FM. Tussen de klassieke klanken door zendt deze frequentie ook keihard nieuws uit, verzorgd door Radio Free Europe. Zo hoort de 72-jarige Atanassova hoe de wereld zich opwindt over de entree van Jörg Haider in de Oostenrijkse politiek, over hoe de oorlog in het nabijgelegen Joegoslavië voortraast en hoe de ene oorlogsmisdadiger na de andere uit deze oorlog wordt opgepakt en berecht in Den Haag.

,,En met recht'', zegt de Bulgaarse stellig, in bijna accentloos Nederlands. Ze wil niks afdoen aan de dingen waarmee de wereld zich vandaag de dag bezighoudt. Maar ze is wel verbijsterd over het feit dat de geschiedenis van het communisme in Bulgarije – de bijna vijftig belangrijkste jaren van haar leven – wegkringelt in het niets.

,,Waarom zegt niemand meer wat van de communisten hier in Bulgarije? Ze zijn na 1989 niet of nauwelijks vervolgd, hun kinderen en kleinkinderen konden de draad gewoon weer oppakken en vormen nu doodleuk de nieuwe elites. Waarom was er wel een Neurenberg-tribunaal en is er nu een Joegoslavië-tribunaal, maar is er nooit gesproken over een tribunaal voor communistische misdadigers?'' Alsof er tussen 1944, toen de communisten in Bulgarije de macht grepen, en 1989, toen ze de macht moesten afgeven, niets is gebeurd. Alsof er geen duizenden mensen werden geëxecuteerd en vele tienduizenden in kampen opgesloten. De wereld heeft er geen belangstelling voor, en ook in Bulgarije zelf leeft het nauwelijks. In Sofia vind je geen instituut dat zich speciaal bezighoudt met het communistische verleden, geen databank waar getuigenissen verzameld worden van de slachtoffers en hun familieleden.

Om te voorkomen dat haar eigen levensverhaal vervliegt zoals het verhaal van zovele anderen heeft Elena Atanasova een boekje geschreven. Waarover we nooit meer zwijgen was bijna onmiddellijk uitverkocht en blijkt in een enorme behoefte te voorzien bij de `verloren generatie' van Atanassova. Als we elkaar ontmoeten in een café in Sofia heeft Atanassova een tas vol knipsels bij zich. Over zichzelf, maar ook over haar vader, de man om wie het ging.

Dimiter Atanassov was een internationaal bekend bioloog die zich bezighield met de studie naar plantenziektes. In de jaren twintig werkte hij in de Verenigde Staten en in Wageningen waar hij kennis maakte met de latere Nederlandse moeder van Elena. De kennis die vader Atanassov ontwikkelde, onder andere op het gebied van aardappelvirussen, was van groot belang voor de jonge landbouwstaat die Bulgarije toen was.

Maar toen Bulgarije aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een satellietstaat werd van de Sovjet-Unie viel het doek voor de bioloog. Zijn theorieën strookten niet met die van de Sovjetbioloog Lysenko. Atanassov verdween eerst achter slot en grendel. Later mocht hij voor zichzelf verder werken, buiten Sofia. Zijn dochter werd tot diep in de jaren zestig uitgesloten van het openbare leven.

In korte hoofdstukken vertelt Elena het verhaal van het stalinisme, van de verbanning en de vervolging, allemaal aan de hand van de lotgevallen van haar eigen familie, van haar Bulgaarse vader en haar Nederlandse moeder die door een speling van het lot in Bulgarije terecht was gekomen. Atanassova is met haar boek woordvoerster geworden van haar `verloren' generatie. Ze wordt voortdurend gebeld door mensen die hun verhaal kwijt willen of hun sympathie betuigen. De tijd dringt: de verloren generatie staat op uitsterven. Maar toen in 1989 de communisten verdwenen en internationale adviseurs hun intrede deden in Bulgarije, was het devies om toch vooral naar voren te kijken en niet achterom. Alleen als er verkiezingen zijn, zoals later deze maand, komt het communistische verleden nog even terug met de vraag wie wel en wie niet informant is geweest van de communisten. Maar de politieke opportuniteit van die vraag duurt niet veel langer dan de verkiezingen zelf. Terwijl Bulgarije volop in de race is om lid te worden van de Europese Unie en de NAVO, zoekt Atanassova namens haar tijd- en lotgenoten nog altijd `morele en sociale rehabilitatie' voor vijftig verloren jaren.