Bestuur KPN hoort op te stappen

Beleggers en speculanten op de financiële markten hebben de regie bij het verliesgevende KPN overgenomen. Het mandaat van het bestuur is beëindigd. Ingrijpen van beleggers zou een oplossing kunnen forceren, maar de Nederlandse overheid is als grootste aandeelhouder mede verantwoordelijk voor het vertrouwensverlies, vindt Menno Tamminga.

Wie redt KPN? De uitgifte van nieuwe aandelen ter waarde van 11 à 12 miljard gulden die KPN overweegt om zijn schulden te saneren, wordt de grootste steunoperatie uit het Nederlandse bedrijfsleven. De bedragen die gemoeid waren met eerdere (mislukte) hele en halve steunacties voor bedrijven als RSV, Fokker, DAF, Hoogovens en Baan verbleken hierbij.

Als de hele operatie met verse aandelen tenminste nog doorgaat. Wie 20 miljard gulden op tafel legt kan alle aandelen van KPN nu op de effectenbeurs kopen. Of volgt nu ontmanteling van het bedrijf en geforceerde uitverkoop?

Beslissingen zijn nog niet genomen, houdt KPN inmiddels een week vol na het nieuws in de Financial Times, vorige week vrijdag, dat het concern nieuwe aandelen overweegt uit te geven met een enorme korting. Die korting moet de belegger over de streep trekken mee te doen.

Zonder concrete besluitvorming bij KPN besloten de financiële markten zelf. Beleggers en speculanten hebben de beurskoers van KPN gekielhaald. Een koersval van 33 procent, miljarden verdampten. Het demasqué van een volkaandeel.

Na bijna anderhalf jaar ongehinderd boekhoudkundig bellen blazen heeft KPN nu toch echte en harde guldens nodig om zijn bedrijfsbalans weer op orde te krijgen. Het concern heeft in zijn dadendrang om vanaf een kleine thuismarkt een Europese middenvelder te worden consequent zijn eigen financiële mogelijkheden overschat en de groeiende weerzin bij financiers onderschat. Nu weer.

KPN heeft schuld op schuld geladen om, eerst nog onder leiding van bestuursvoorzitter W. Dik, het Duitse mobiele telefoonbedrijf E-Plus te kopen en vervolgens, onder leiding van diens opvolger P. Smits, enkele dure mobiele frequenties. Gevolg: meer dan 50 miljard gulden schuld, meer dan 1 miljard gulden verlies in het eerste kwartaal en 11 miljoen rentelasten per dag.

Vorig jaar november heeft KPN aandelen uitgegeven tegen een koers van 17 euro. De poging om toen extra kapitaal aan te trekken door de Nederlandse geldgiganten te interesseren voor aandelen met een hoog rendement flopte volledig. Het was, achteraf gezien, een teken aan de wand: als beleggers uit de thuismarkt geen extra geld willen steken in hun voormalige nationale telefoonbedrijf, wie dan wel?

De oplossingen die KPN eerder nog ontvouwde om de schuldenlast te reduceren zijn nu weer uit het zicht verdwenen, zoals de beursgang van de eeuwige belofte KPN Mobile, de mobiele telefoondochter. Of de maatregelen bieden kennelijk onvoldoende soelaas, zoals de verkoop van ,,losse'' bezittingen en deelnemingen.

De aandelenemissie van de omvang waarvan de Financial Times repte, is na de koersval een illusie nog voor de consultaties en financiële presentaties zijn begonnen. Is er nog hoop voor KPN?

Voor de reddingsactie is de Nederlandse overheid onontbeerlijk. De overheid is met een belang van ruim 30 procent de dominante aandeelhouder en benoemt drie van de zeven commissarissen. Na alle stoere taal over privatisering en marktwerking kan het kabinet alleen meedoen met deze steunactie als het zijn geloofwaardigheid wil verliezen.

Maar uitgaand van de recente historie zal de overheid wel over de brug komen. Tot nu toe was de staat steeds steun en toeverlaat voor de private belangen van KPN, of het nu ging om de veiling van frequenties voor snel mobiel internetten of het uitstel van de verkoop van een pakketje staatsaandelen opdat een aandelenemissie van KPN vorig jaar zou slagen.

Deze goedertierenheid heeft de schatkist tientallen miljarden gemiste opbrengsten gekost. De waarde van het staatsbelang is in ruim een jaar tijd verschrompeld van bijna 70 miljard gulden tot nu minder dan 7 miljard.

De afwachtende houding van Tweede-Kamerleden bij het financiële onheil bij KPN en de verdampte miljarden overheidsbezit steken schril af tegenover het drukke debat over de crisis op het spoor.

Voor het bestuur van KPN is de koersval een regelrechte motie van wantrouwen. De financiële markt heeft de afgelopen dagen de regie overgenomen. Het mandaat van het bestuur is voorbij. De huidige top kan na de aandelenuitgifte acht maanden geleden en de bezweringsformules dit voorjaar over de continuïteit van de bedrijfsfinanciering niet met goed fatsoen nog eens aankloppen voor de verkoop van aandelen tegen deze verschrompelde koers.

Onder normale omstandigheden zouden een of meer grootaandeelhouders de commissarissen van KPN onder druk kunnen zetten om het vertrouwen te herstellen. Hier is de overheid als dominante aandeelhouder en keuzeheer van een deel van de raad van commissarissen, echter medeverantwoordelijk voor het vertrouwensverlies.

Menno Tamminga is redacteur van NRC Handelsblad.