`Religieus despotisme is het allerergst'

Vandaag worden in Iran presidentsverkiezingen gehouden. Als groot-ayatollah Hossein Ali Montazeri in 1989 imam Khomeiny was opgevolgd, zoals oorspronkelijk de bedoeling was, had de Islamitische Republiek er nu heel anders uitgezien. Vanuit huisarrest in Qom blijft Montazeri zich uitspreken tegen onrecht en despotisme.

Groot-ayatollah Hossein Ali Montazeri woont in de Iraanse heilige stad Qom naast groot-ayatollah Yusuf Saanei, óók een zeer interessante, hervormingsgezinde geestelijke. Maar denk niet dat je na een bezoek aan Saanei even bij Montazeri langs kunt gaan. Buiten staat zo'n man die alleen maar agent-in-burger kan zijn opzichtig op te letten dat hij geen bezoek krijgt. Op zijn brommer gaat hij achter de journalist aan, tot die Qom weer veilig uit is.

In maart 1989 werd groot-ayatollah Montazeri, een van de meest gezaghebbende geestelijken in Iran, afgezet als aangewezen opvolger van imam Khomeiny, de stichter en toenmalige Opperste Leider van de Islamitische Republiek Iran. Twee jaar tevoren was deze vroegere leerling en volgeling nog ,,de vrucht'' van Khomeiny's leven – ,,mijn wezen is in hem, niet eenmaal of tweemaal naar verscheidene malen.'' Maar Montazeri liet van zich spreken door felle kritiek op de repressie in de Islamitische Republiek, zoals het inderhaast afmaken, met de zegen van de imam, van duizenden politieke gevangenen in 1988. Hij stelde de ,,incompetentie van de leiders'' aan de kaak, ,,het extremisme, het onrecht, de monopolisering van de macht in handen van bepaalde groepen en de verachting van het volk''.

Geen wonder dat hij werd ontslagen en onder huisarrest geplaatst, een situatie die tot de dag van vandaag voortduurt. Want met zijn gezag onder de geestelijkheid en als inspirator van de huidige hervormingsbeweging vormt deze 80-jarige criticus nu een regelrechte bedreiging voor de man die in zijn plaats als almachtige opvolger van Khomeiny werd benoemd toen deze in juni 1989 stierf, de conservatieve lichtgewicht ayatollah Ali Khamenei, en voor het islamitisch systeem, de Velayat-e-faqih, zoals hij dat interpreteert. ,,Ook al is de rechtmatigheid van de religie niet afhankelijk van keuze door mensen'', waarschuwt groot-ayatollah Montazeri, ,,een regering die niet steunt op de stem van en goedkeuring door het volk, kan in de praktijk niet standhouden, zeker niet in de moderne wereld. Zo'n bewind brengt ongehoorzaamheid, gewelddadigheid en onderdrukking met zich mee.''

De Iraanse geestelijkheid met haar lange mantels en tulbanden maakt een ouderwetse indruk. Maar de moderne tijd is ook aan het slaperige Qom niet voorbijgegaan, en Montazeri's gedwongen isolement is via de in Groot-Brittannië gevestigde website www.montazeri.com te doorbreken. Een verzoek om een vraaggesprek wordt vriendelijk ingewilligd. Enkele weken later arriveren per email de antwoorden op de vragen in vijf dichtbedrukte velletjes Farsi.

,,Mijn groeten en excuses voor de late reactie'', begint groot-ayatollah Montazeri. ,,Gedetailleerd antwoord op uw kernvragen gaat het bestek van een brief te boven. Maar laat mij, de stelregel gedachtig `wat niet in z'n geheel valt te vatten, dient daarom nog niet geheel achterwege te worden gelaten', de betreffende onderwerpen in hoofdlijnen bespreken.''

Moeten geestelijken eigenlijk wel politieke posten bezetten?

,,Zo vaak wordt gezegd dat staat en religie gescheiden dienen te worden, dat een staatsorde met Velayat-e-faqih onverenigbaar is met democratie, of dat Velayat-e-faqih in wezen despotisme is. Al deze beweringen spruiten voort uit onkunde betreffende het ware, goedmoedige karakter van de islamitische wet. Oorzaak is echter ook het rauwe optreden van gezagdragers die zichzelf zien als de belichaming van de religie, en kritiek op hun persoon en hun prestaties uitleggen als verzet tegen de religie; die opbouwende kritiek hebben beantwoord met onderdrukking van intellectuelen en schrijvers, met arrestaties, schijnprocessen en sluiting van kranten. Om de macht te behouden kennen ze geen waarde toe aan leven, bezit of aanzien van Gods dienaren. Helaas vinden zulke overtredingen plaats onder het excuus van verdediging van de islam en de gevestigde orde. Als de verantwoordelijke gezagsdragers geïnteresseerd zijn in bestendigheid en stabiliteit van het land en het islamitische bestel, dan dienen zij hun gedrag te herzien voordat het te laat is. Als zij dat niet doen, dan is niet duidelijk hoe het zal aflopen met dit land en dit bestel.''

Montazeri legt uit dat de grondwet van de Islamitische Republiek een eerste experiment was – ,,helaas''. Bij de term Velayat-e-faqih stelde men zich een sobere, rechtvaardige regering voor, voor 100 procent van het volk, en God welgevallig zoals vroeger de regeringen van de onfeilbare imams. ,,Daarbij schonk men geen aandacht aan de tekortkomingen die in deze wet schuilden. De wet voorzag in de instelling van een niet onfeilbare vali faqih [Opperste Leider], die alle hefbomen van de macht in handen heeft, die aan geen enkele instantie of instelling verantwoording schuldig is, zonder dat enige vorm van protest of kritiek wordt getolereerd. En er is een president die zich moet verantwoorden tegenover het parlement en de natie, maar die over geen enkele beslissingsbevoegdheid of macht beschikt. Dat moest onherroepelijk leiden tot despotisme, arbitrair optreden en ontstaan van onoplosbare moeilijkheden.''

Deskundigen en volk hadden zich, aldus Montazeri, aan het begin van de Islamitische Republiek iets heel anders voorgesteld dan wat er nu in de praktijk te zien is. ,,Despotisme is laakbaar, van welke kant het ook komt; het veroorzaakt een verwijdering tussen natie en regering. Religieus despotisme is evenwel nog schadelijker dan niet-religieus, aangezien niet-religieus despotisme geen klap in het gezicht van de godsdienst is. Wanneer arbitraire dingen worden gedaan in naam van de islam en de religie, verminkt dat het gezicht van de religie tot iets afschuwelijks, vooral in de ogen van de jongere generatie.''

Veel mensen zijn in Iraanse gevangenissen geëxecuteerd wat u zelf aan de kaak heeft gesteld. Intellectuelen zijn vermoord. Is de Islamitische Republiek al het bloed waard dat in haar naam is vergoten?

,,We herinneren ons allemaal dat in het begin van de revolutie `vrijheid' een van de oorspronkelijke leuzen was. Het is duidelijk dat daarmee verzet tegen de knevelarijen en het bespioneren van mensen door het vorige regime tot uitdrukking werd gebracht, een regime dat geen kritiek of protest duldde en dissidenten de mond snoerde of gevangen zette. Ook Ayatollah Khomeiny beloofde in interviews en redevoeringen vrijheid voor alle klassen. Voor zover de mensen, ook ikzelf, wisten, was hij fel gekant tegen arrestaties, veroordelingen, moorden en executies in het wilde weg en heeft hij nooit gewild dat iemand onder het excuus van verzet of smaad tegen hem zou worden gearresteerd. Maar toen de Islamitische Revolutie de overwinning behaalde, hadden noch hijzelf, noch zijn aanhangers regeringservaring. Men had geen vertrouwen in de vroegere bestuursambtenaren, maar beschikte zelf niet over toegerust en opgeleid kader. Wij hadden bijvoorbeeld ten minste 1.000 islamitische rechters nodig met de rang van mujtahid (bevoegd om oordeel uit te spreken naar islamitisch recht), rechtschapen, intelligent, met werkervaring, enthousiast en zachtmoedig, maar konden nog geen tien man vinden die aan die voorwaarden voldeden. Ondertussen gingen personen aan het werk die wel moslim waren en revolutionaire geestdrift hadden, maar die niet op de hoogte waren van de islamitische maatstaven en de rechten van de mensen. En hoe vaak niet leefde in vele harten wrok jegens vroegere bestuursambtenaren?

Aan de andere kant traden groepen opportunisten in het veld, belust op posities. Om snel de macht te grijpen gingen die over tot extremisme en gewapende activiteiten. Zij effenden weer terrein voor tegenwerking door onervaren lieden en onhandige, emotionele rechters. En ayatollah Khomeiny, hoe edel en oprecht hij ook was, had geen overzicht over alle zaken en details. Aan het eind van zijn leven was hij ernstig ziek en bestuurden anderen zijn huis. Al die dingen hebben grote schade teweeg gebracht.

Het is vaak voorgekomen dat feilbare, niet deskundige mensen vergissingen begingen en afweken van de juiste weg, maar dat ze hun handelwijze herzagen en hun programma's hervormden wanneer wanneer intellectuelen en mensen met inzicht hun fouten signaleerden. Wat in ons Iran zo jammer is, dat is dat de verantwoordelijke gezagdragers blijven volharden in eerder begane fouten, hun programma's niet herzien, maar intelligentsia en klokkenluiders de mond snoeren in de veronderstelling dat enkele personen alles beter weten en de alle anderen slechts dwazen zijn die bevoogd moeten worden.''

President Khatami waarschuwt dat starheid een van de belangrijkste bedreigingen is van de Islamitische Republiek. Brengen de conservatieve krachten inderdaad de Islamitische Republiek in gevaar?

,,Het volk van Iran is per definitie islamitisch. Vanaf het begin van de revolutie hebben de mensen een volksregering op basis van islamitische normen verlangd, en dat verlangen ze nog steeds. Dus zijn de islamitische waarden niet in gevaar gekomen. De spil van de islam is de vestiging van recht en gerechtigheid en de verwezenlijking van de rechten van alle klassen, inclusief die van de godsdienstige minderheden. De islam wijst iedere inbreuk op elkaars rechten af en keert zich niet tegen intellectuele en politieke vrijheden. Maar sommige gezagdragers zien zichzelf als de belichaming van de echte islam en kunnen het niet verdragen te horen wat anderen te zeggen hebben. Zij denken dat hun nederlaag de nederlaag van de islam is. Onderdrukking en arrestaties dienen echter om hun eigen succes te verzekeren, niet tot behoud van de islam.''

Is het mogelijk dat de conservatieve factie de hervormingsbeweging onderdrukt?

,,Regeringen komen, regeringen gaan. Wat blijft zijn de mensen en hun verlangens, inmiddels rijp geworden en goed geïnformeerd door de moderne communicatiemogelijkheden in de wereld. Het volk zal niet afzien van fundamentele hervormingen; de dwangbeweging kan niet aanhouden.''

Hebt u het ooit betreurd dat u in 1989 terzijde werd geschoven als opvolger van imam Khomeiny? Met u als Opperste Leider had Iran er nu misschien heel anders uitgezien.

,,Regeren brengt voor 100 procent zware verantwoordelijkheden met zich mee. Een verstandig mens gaat het zo veel mogelijk uit de weg zulke verantwoordelijkheden op zich te nemen, tenzij het niet anders kan. Ik heb van meet af aan geen hoge rang en positie nagestreefd, laat staan dat ik ongelukkig zou zijn over het verlies daarvan. De emir van de gelovigen, Ali, zegt wijzend op z'n rafelige schoenen: `Ik zweer bij God dat deze schoenen mij liever zijn dan over u te mogen regeren, tenzij ik aan mijn voeten zou kunnen dragen wat recht is en wat krom is kunnen voorkomen'.''

(Vertaling H. Nijhof)