Gevangen door de zee

Het Oerol-festival 2001 draait om vrijheid. Hoe vrij zijn eilanders, ingesloten door de zee? De Oerol-voorstellingen tonen eilanddrama's.

Golven spoelen rondom tegen de stranden en dijken van het waddeneiland Terschelling. Omsloten door ruisende zee is dit eiland. En alsof dat niet genoeg is, leeft in de verbeelding van menig eilandbewoner de overtuiging dat zich onder het eiland een geheime zee schuilhoudt, een verborgen waterwereld. De kleine meertjes en poelen, zoals het Duinmeer van Hee, zouden hierop duiden. Op Terschelling, in de Oostelijke Woestenij, speelde zich eens, tijdens het jaarlijkse Oerol Festival, een voorstelling af, Peer Gynt door Tryater, waarin sierlijke waternimfen plotseling uit zo'n duinvijver tevoorschijn doken en weer onder de waterspiegel verdwenen. Niemand wist waar ze vandaan kwamen en heen gingen. Misschien toch naar die onzichtbare zee.

Enige tijd terug is op Terschelling het wonderlijke gezelschap The Lunatics neergestreken dat de voorstelling Mare Tranquillitatis ofwel Stille Zee voorbereidt. De groep is afkomstig uit Utrecht. De jongens heten Ton, Arie, Koos, Lars, Erik, nog eens Koos, Rutger. Op het Boulevard of Broken Dreams-Festival stonden ze als acterende portiers voor de spiegeltent La Luna. Vandaar de naam The Lunatics. Maar een lunatic is ook een maanzieke, iemand wiens geest niet helemaal spoort. Van die bijbedoeling trekken Ton, Koos-de-regisseur en Koos-de-acteur zich niets aan. Hoewel, een spoor van vrolijke krankzinnigheid is hun werk niet te ontzeggen. Enkele Oerol-festivals terug maakten ze op de Noordsvaarder, een ruige verlaten zandvlakte, de uitbundige voorstelling www.sandman.nl. Na Terschelling zagen zo'n dertigduizend mensen over heel Europa dit poëtische verhaal over de zandman die zand in de ogen van de mensen strooit, opdat ze gaan slapen: een slaap vol onrust, nachtmerries en clowneske stokebranden die de stilte van de nacht kwamen verstoren. Het leek zelfs even of het einde van de wereld naderde. Het hemellichaam `maan' mocht natuurlijk niet ontbreken in dit schouwspel. Daarom kiende Koos-de-bedenker het optreden tijdens Oerol 1999 zodanig uit, dat het maanlicht spookachtig en zilver over de duinen scheen. De voorstelling won prijzen in Duitsland en Frankrijk. Zo oordeelde de Dordogne Libre naar aanleiding van het optreden van The Lunatics op het Festival Périgueux: `Poème de sable... Les acteurs se transforment alors en Buster Keaton du mime.'

The Lunatics maakt beeldend theater, geïnspireerd door het landschap van Terschelling. Het richt zich naar de traditie van Oerol, waarin het eiland en de kunsten, theater en omgeving, immer samengaan. Nergens anders dan in de afzondering op de vlakte van de Noordsvaarder kon het verhaal van de zandman uitgedacht worden. Sla hier, als gezelschap, enkele maanden je tenten op en de geest van het eiland neemt bezit van je.

In de groots gemonteerde spektakels van The Lunatics komen de acteurs telkens terecht in een behekste, vaak angstaanjagende wereld. Met behulp van echte uitvinders, `Willie Wortels', zoals Koos hen noemt, bedenken ze technische toestellen en stalen staketsels, die een eigen en vaak onvoorspelbaar leven leiden. Koos en de anderen zijn het beste te vergelijken met tovenaarsleerlingen die, uit de radertjes, ijzeren staafjes, schroefjes, moertjes en boutjes van hun werktuigkundige meccanodoos, een koortsdroom creëren van Tinguely-achtige, bizarre schoonheid. Jongens uit een jongensboek die spelen en knutselen met techniek. Zo gaf Koos aan een van de uitvinders de volgende, voor een buitenstaander raadselachtige opdracht: `Explosief kastje ontwerpen van fietspomp met 1x bel, 1x handel, 1x lampje.' Ook wil hij een `dynamietkistje'. In www.sandman.nl transformeerde een insect van ijzer met prachtige gazen vleugels en vuur-schitterende ogen tot een woedende horzel, die de acteurs achtervolgt. In diezelfde sandman gooit acteur Koos pijnlijk brandend en allesbehalve rustgevend zand in de ogen van de menselijke slapers.

Blauw

Voor de twintigste keer speelt Oerol zich op Terschelling af. Ditmaal is de naam Omringd door Zee, ontleend aan een tekst van Jan Wolkers, die het Oerol Festival met enkele gedichten zal openen. Wolkers, die in 1970 Texel ontdekte en op de noordpunt ongestoord werkte, schreef in 1998 onder de titel Een koel blauw een impressie van het `blauw' van de Wadden: ,,De zee heeft dezelfde kleur als het uitspansel. Of je in één greep een heel zomerseizoen omspant. (-) Het is geen ultramarijn-blauw zoals franse schilders rond het fin de siècle gebruikten voor hun luchten, waarin de mediterrane hitte bijna paars uitgloeide. Het is een koel blauw dat enigszins naar groen zweemt. Het is een zilt blauw waarin ieder vogelgeluid helder opklinkt.'' En, voegt Wolkers eraan toe: het is het blauw van het omslag van het Verkade-album Texel door Jac. P. Thijsse uit 1927, met die warreling van sterns tegen de zomerhemel.

Omringd zijn door zee mag dan voor velen een poëtische, zelfs lyrische betekenis hebben, de echte eilandbewoners denken daar wel eens anders over. Zij hebben het over `die van het eiland' en `die van de vaste wal', waarmee bijna op theatrale wijze een wig wordt gedreven tussen beide werelden. Zij van de wallekant zouden die sensatie van het ongebondene ontberen. Artistiek directeur van het Oerol Festival Joop Mulder koos voor het thema Omringd door Zee omdat de eilandbewoner leeft in een een dilemma waaruit slechts moeizaam een uitweg bevochten wordt. Elke eilandbewoner kent een onvervalst gevoel van vrijheid, maar is hij werkelijk zo vrij? Is de band van de eilander met landschap en zee te bejubelen of bezit die ook een schaduwzijde?

Mulder, verantwoordelijk voor de keuze van gezelschappen en kunstenaars, verbindt elk seizoen een thema aan hun optreden. Hij stelt: ,,In 2001 wil Oerol de theatermakers laten inspireren door het eilandgevoel, door de eilander en zijn verbondenheid met het eiland. De vraag aan de theatermakers is om dat gevoel te vertalen. Beschermt die zee of schermt zij af, houdt de zee je gevangen of biedt zij bescherming? Deze contradictie is het uitgangspunt van Oerol 2001.''

De kracht van dit festival in vergelijking tot tal van andere festivals is juist die dwingende inhoudelijke opdracht. Geen enkele voorstelling staat er `zomaar'. Zo brengt het Productiehuis Brabant aan het Strand bij Oosterend een toneelbewerking van de befaamde streekroman Sil de Strandjutter (1940) van Cor Bruijn. Eén enkele passage hieruit geeft weer waar het in Oerol 2001 om draait: ,,Wij zijn een vrij volk, wij van de eilanden. Jij en ik Sil, en wij allemaal hier, wij zouden toch immers liever dood gaan dan onze vrijheid verliezen.''

Liefdespad

Een eilandbewoner kent ook eenzaamheid, zeker de prille jongens en meisjes die hun eerste schuchtere schreden op het liefdespad zetten. Aan het eind van de jaren zestig opende op Terschelling de eerste discotheek, Actania geheten. Hier ontmoetten elkaar, al dansend, rokend en lonkend, de jongeren van het eiland en `die van de vaste wal'. Er kwamen liefdes voor het leven uit voort. Het Maastrichtse gezelschap Huis van Bourgondië roept in de voorstelling Actania. Dansen voor alleenstaanden de sfeer van toen op. De jonge mannen en vrouwen uit deze voorstelling, die zich afspeelt op de historische plek van eertijds in Midsland-Noord, jagen een avond lang hun dromen na. De eilandbewoners zijn voor korte duur verlost van hun eilander beklemming. In de klassieke tragedie Trojaanse Vrouwen van Euripides, uitgevoerd door De Appel, speelt gevangenschap de hoofdrol. De vrouwen uit de titel zijn eenzaam achtergelaten op het rotsige strand van het eiland Melos, omdat de Atheners al de mannen geroofd hebben voor oorlogsbuit. Dit Griekse strand ligt gedurende Oerol bij West-Terschelling aan de Noordsvaarder.

Cry Baby heet de voorstelling van The Marrugeku Compagny over de wrede moorden die de aboriginals troffen, zowel in Australië als Tasmanië. In deze voorstelling symboliseert de aboriginal de eilandbewoner, die, als `nobele wilde', getemd en vernederd wordt door de blanke overmacht van buiten. Het gezelschap vond met Cry Baby in Australië heftige politieke weerstand. De voorstelling werd er zelfs verboden.

De politieke stellingname van The Marrugeku Company en de individuele lotgevallen van de jonge eilandbewoners die in Actania voor het eerst konden dansen, geven aan dat Omringd door Zee geen willekeurig thema is. Ondanks de weidsheid is Terschelling als huwelijksmarkt krap bemeten. Er schuilt beslist tragiek in het eiland als woonplaats. Iemand moet er, net als Sil de Strandjutter, willen overleven. Over de moed om het onmogelijke mogelijk te maken, verhaalt het theaterspel Mare Tranquillitatis van The Lunatics. Maanden terug, in herfst en winter, bouwden de jongens van dat gezelschap in een enorme hal aan de rand van Utrecht een speelse, miniatuurkleine maquette. Koos putte inspiratie bij de gedachte dat zich onder het eiland ook een zee zou bevinden. Voor hij in de diepte wilde afdalen dacht hij, de naam van de groep getrouw, aan de maan en wel aan één plek op de maan: de krater waar in 1969 de Apollo 11 landde en de mens zijn eerste voetstap in het grijze stof achterliet. Die krater heet Mare Tranquillitatis. Geologisch betekent `mare' een krater, ontstaan na heftige uitbarsting, die later gevuld wordt met water. De literaire betekenis van `mare' is gerucht, tijding. In het Latijn betekent het: de zee.

Op een wit tafeltje bouwden Koos en de zijnen een ja-knikker, die het water uit de diepte pompt. Ze plaatsten er een ijzeren doos naast bij wijze van container: daarin bevindt zich het raderwerk dat karretjes in de ondergrondse wereld, als de lorries van mijnwerkers, laat afdalen. Al knutselend kwamen ze tot de vondst dat drie Vikingen op het eiland zijn gestrand en weer terug de zee op willen. Maar het land is drooggevallen, net zo droog als een maankrater. Het witte tafelblad gaf Koos de suggestie van zout. Hij fantaseerde: ,,Waar zout is, was eens zee en waar zee is, kan straks worden gevaren.'' Dus moet de onderste steen boven en moet de aarde als een vulkaan, openbarsten opdat er een zondvloed van water komt die de Vikingen weer terug op de wereldzeeën brengt. In de hal begonnen de technische voorbereidingen. De pinkgrote ja-knikker werd er een van reële afmetingen. Een bevriende uitvinder bedacht ingenieuze constructies om het water als een fontein uit de diepte op te laten ruisen. De proef werd in de hal uitgevoerd, die binnen luttele seconden blank stond. Koos, Rutger en Eric waren vol geestdrift: ,,Dit wordt goed.''

Alles werd verscheept naar Terschelling en daar, onder de blikkerende zon van de afgelopen meimaand, kreeg het verhaal over de Vikingen, gespeeld bij Paal 8,grillige wendingen. De drie acteurs speuren met een wichelroede de grond af op zoek naar water. Een fluitketel gaat een eigen leven leiden. De omgeving slaat op tilt. De boeg van het Vikingschip knakt en breekt in stukken uiteen. Zullen ze ooit koers kunnen zetten in noordelijke richting? Koos en Eric maakten een script van dertien scènes, waarin nauwkeurig handeling, geluid en licht zijn aangeduid. Er staan aanwijzingen in als `Pianofilmmuziek', `Fluitketel fluit', `Stand 3 infaden' en `Woesschs geluid'. Dat laatste duidt op het suizelende geluid van het onderaardse water. Uiteindelijk komen de drie mannen vreselijk aan hun einde. De ja-knikker ondergaat een metamorfose en ontaardt in een vuurspuwende draak. Zwaarden van vuur slingert hij in het rond. Scène dertien volgt: ,,De draak stopt met spuwen. De mannen lopen voorzichtig rond in hun aangetaste wereld. Alles om hen heen wordt langzaam blauw. Dan worden ze als door een monster de tunnel in getrokken.'' Dit slot heet `Hades'.

Uit de zandgrond van het eiland is een nieuwe zee naar boven gebroken. In de verte, achter de duinenrij, klinkt het geruis van de echte zee. De toeschouwer, op zijn hoge zitplaats van de tribune, ziet beide zeeën: de werkelijke en de verbeelde. Koos zegt: ,,Elke dag is het hier anders. Het is een betoverd duinlandschap. Het witte zout maakt van de speelvloer een ijsveld, zo wit glinstert het. Ik zou een sneeuwbril moeten aanschaffen. Hoe langer je hier werkt, des te overtuigder raak je van het stille, onderwereldse meer waar Terschelling misschien wel op drijft.''

Terschellings Oerol 2001: `Omringd door zee.' Van 15 t/m 24 juni. Première Mare Tranquillitatis 15/6. Inl.: 0562-448.448; www.oerol.nl. Inl. The Lunatics: 030-293.6545; www.lunatics.nl.

Jan Wolkers: Omringd door Zee. Muziek: Willem Breuker (cd). Uitg. De Harmonie. Prijs fl 34,90. Verkrijgbaar in de boekhandel