Nieuwe strengheid bij protest

Wie zijn mening kenbaar wil maken, kan tegenwoordig rekenen op meer dan ruime aandacht van de politie. Maar mag dat zomaar? Tornen aan het grondrecht op vrije meningsuiting.

Eigenlijk was het wel komisch hoe hij werd gearresteerd, vindt SP-senator Driek van Vught. Het was 21 februari 2001 en hij had net op zijn fluitje geblazen als protest tegen de Franse president Jacques Chirac, die op staatsbezoek was in Den Haag. Met een paar medestanders hield hij een spandoek omhoog waarop Chirac werd herinnerd aan de atoomproeven op het eiland Mururoa. Een agent herkende Driek, 21 jaar en behalve activist ook het jongste lid van de Eerste Kamer aller tijden. Hij pikte hem eruit en zette hem vast aan een paaltje. De agent beloofde snel terug te komen voor het proces verbaal, maar eerst moest hij even naar een andere demonstratie, over iets heel anders, een stukje verderop.

Deze week werd Van Vugt, in hoger beroep, veroordeeld tot 1.500 gulden boete, waarvan 500 voorwaardelijk wegens verstoring van de orde. ,,Overdreven', vindt Van Vugt, maar hij weet dat hij ,,wat regeltjes' heeft overtreden. Hij had namelijk verzuimd de betoging lang genoeg tevoren aan te melden: vier dagen volgens de gemeentelijke termijn in Den Haag.

Regeltjes overtreden? Toen zij het vonnis in de krant lazen, fronsten specialisten in de grondrechten van meningsuiting en van betoging aan verschillende universiteiten de wenkbrauwen. De meest gematigde, Henk Kummeling, hoogleraar in Utrecht: ,,Formeel is het genoeg dat de demonstratie niet tijdig is aangemeld.' Maar het is toch wel ,,licht overdreven' om dreiging toe te kennen aan een senator die op een fluitje blaast, vindt hij. En dat paaltje, vrijheidsberoving toch, is helemaal twijfelachtig. Zijn collega Schilder in Leiden: ,,Dat fluitje is toch vrij onschuldig. En het gaat wel om een tamelijk essentieel grondrecht'. En dat paaltje? ,,Volstrekt ontoelaatbaar'. Wouter Hins, Universiteit van Amsterdam: ,,Burgemeesters zoeken nu wel de marges op om demonstraties door het luikje van de openbare orde te verbieden.'

Het geval-Van Vugt staat niet alleen. Demonstranten die met spandoeken hun mening kenbaar willen maken, kunnen tegenwoordig rekenen op meer dan ruime aandacht van de politie. Zeker als daar vreemde staatshoofden of, vooral, leden van het koninklijk huis bij betrokken zijn.

Kan dat zomaar? De geleerden zijn bezorgd. ,,We gaan momenteel krampachtig met onze grondrechten om,'zegt de Leidse specialist in de grondrechten Schilder. ,,Dat is een verontrustende tendens.' Schilder ziet een einde aan het ,,klimaat van tolerantie van een paar jaar geleden.' Spandoeken worden tegenwoordig ,,te gemakkelijk' in beslag genomen, vindt hij. Als voorbeeld noemt een verwijderd spandoek met de tekst `Claus for president' dat Leidse student vorig jaar met koninginnedag ophingen tijdens het bezoek van de koninklijke familie. ,,Volstrekt onschuldig'. Als het om het koninklijk huis gaat? Dan, vindt Kummeling, wordt ,,te snel gegrepen naar regels om op te treden.'

Enkele recente voorbeelden: in maart protesteerde een eenzame demonstrante bij Paleis Noordeinde bij de verloving van Willem-Alexander en Máxima met een spandoek tegen de voorkeursbehandeling voor de Argentijnse vergeleken met vreemdelingen. Politie-agenten namen het spandoek in beslag. Een politiewoordvoerder achteraf: ,,Blijkbaar had zij de betoging niet aangemeld'. Een ,,wat overdreven overreactie', zegt Kummeling. Schilder en Hins gaan verder: de meldingsplicht geldt naar hun lezing van de wet Openbare Manifestaties alleen voor gróepen mensen, niet voor een eenzame demonstrante met een eenzaam spandoek. Haar vrijheid van meningsuiting kan alleen worden beperkt als er ,,iets schunnigs' op het spandoek staat: een belediging, een racistische of discriminatoire leuze. Dat was hier niet het geval: onwettig dus.

Jan Slagter was half mei aanvoerder van een groep van zeven boze burgers, die het huwelijk van prins Constantijn en Laurentien Brinkhorst in Den Haag wilden aangrijpen voor protest tegen het anti-MKZ-beleid van de vader van de bruid, landbouwminister Brinkhorst. Er kwam weinig van. Een dag voor het huwelijk werd Slagter op het politiebureau uitgenodigd, waar hem door twee agenten en een ,,onbekende heer in burger' zoals Slagter het zegt, te verstaan werd gegeven dat protest ,,zeer gevoelig' lag ,,in verband met de koninklijke familie'. Plannen om zwarte vlaggen te zwaaien werden ,,verboden'zegt Slagter. Op zijn vraag waarom oranje dan wel mocht, kreeg hij te horen: ,,Oranje is feestelijk, zwart heeft met rouw te maken.' Slagter en zijn zes medestanders lieten de vlaggen thuis.

De volgende dag nam de politie spandoeken in beslag met teksten als `Constantijn en Laurentien: allebei een foute pa' (Slagter: ,,Die was pijnlijk. Dat kan ik wel begrijpen')

Begin dit jaar erkende de gemeente Apeldoorn schoorvoetend dat ze vorig jaar ,,op verzoek van de koningin' verhinderde dat de demonstrerende Stichting Japanse Ereschulden in zicht van de camera's kwam tijdens het bezoek van de Japanse keizer Akihito.

Is de koningin zelf de kwade genius achter het ,,te snelle' verwijderen van spandoeken en het verhinderen van demonstraties in gevoelige omstandigheden? De Utrechte hoogleraar Kummeling houdt het ,,voor mogelijk', maar: ,,ik zit er niet bij.' Schilder weet zelfs ,,uit informele gesprekken met ambtenaren' dat de informele invloed groot is. Maar blijft voor hen overeind: ,,De burgemeester zijn verantwoordelijk'. Burgemeester Cohen kan in Amsterdam zijn borst natmaken.

Gerectificeerd

Constantijn

In het artikel Nieuwe strengheid bij protest (in de krant van donderdag 7 juni, pagina 3) staat dat de politie een spandoek in beslag nam met de tekst `Constantijn en Laurentien: allebei een foute pa'. De tekst op het spandoek luidde echter: `Laurentien en Máxima: allebei een foute pa'.