Alleen snel medisch optreden kan aantal WAO'ers beperken

Werknemers met psychische klachten hebben straks geen recht meer op WAO, als de commissie-Donner haar zin krijgt. Volgens Eduard Bomhoff moeten depressieve werknemers snel behandeld worden. Maar dat stuit op politieke onmacht in de zorgsector.

De aanval is geopend. Jurist Donner heeft gesteld dat mensen voortaan alleen nog recht hebben op een WAO-uitkering wanneer ze ,,volledig en duurzaam'' invalide zijn. Dat is een definitie waar mensen met psychische klachten zelden aan zullen voldoen. In vier op de vijf gevallen gaat het bij hen om een depressieve episode (de term geeft al de tijdelijkheid aan) of om burn-out – ook geen klacht waarbij zeker is dat die definitief en permanent blijft. Voor praktisch alle zieken met psychische problemen betekent de eis van ,,volledig en duurzaam'' dus het eind van een recht op de WAO. Het gevaar dat nu dreigt is een trivialisering van psychisch leed om die politieke keuze te legitimeren. Ik ben bang voor verhalen in de trant van `psychische klachten zijn toch maar subjectief' of `je hoeft een verpleegster na een paar huilbuien toch niet levenslang een uitkering te garanderen'. Lekken uit de commissie-Donner suggereerden eerder al dat sommige leden de psychische klachten expliciet wilden weghalen uit de WAO; zo bot is het nu niet gesteld, maar de strenge, dubbele eis van ,,duurzaam en volledig'' zal bijna hetzelfde effect krijgen.

Dat wordt slecht nieuws voor één op de drie werknemers, namelijk allen die op de WAO-keuring verschijnen met psychische klachten. De dertig procent van hen die op dit moment nog recht hebben op een gedeeltelijke uitkering valt sowieso af omdat Donner alle partiële uitkeringen wil afschaffen, maar de resterende zeventig procent zal te horen krijgen dat hun klacht gelukkig niet met zekerheid permanent is en dat ook zij daarom zich moeten zien te redden met de bijstand. Of met alleen maar het inkomen van hun partner – relevant omdat de laatste jaren vooral werkende vrouwen last hebben van psychische klachten. Drie keer niks voor alle getrouwde vrouwen die in de toekomst uitvallen met een depressie of burn-out: geen uitkering want hun man heeft een inkomen, geen hulp bij het zoeken naar werk want de gemeente helpt alleen mensen met een uitkering, en geen hulp bij het solliciteren want Nederland heeft geen serieuze antidiscriminatiewetgeving op de arbeidsmarkt. Gelukkig is het zo dat bijna alle psychische klachten van werknemers zich laten behandelen. Voor wie daar nog niet van is overtuigd, beschikken we over het bewijs bij een aantal grote bedrijven die verstandiger omgaan met psychisch ziek personeel. AkzoNobel, DSM, Siemens en nog een paar firma's hebben procedures om zieke mensen snel te helpen. Die ondernemingen geven de bedrijfsarts al aan het begin van het jaar de autorisatie om ziek personeel zo nodig direct door te sturen naar een vrijgevestigde psychotherapeut of andere behandelaar. AkzoNobel, DSM en Siemens betalen tussen achthonderd en duizend gulden per werknemer voor assistentie aan ziek personeel (vijf keer zo veel als gemiddeld in het bedrijfsleven) met als resultaat dat daar praktisch nooit iemand om psychische redenen in de WAO belandt.

Heeft de commissie-Donner dan niet gekeken naar verbeteringen in de hulp aan zieke werknemers in het eerste jaar van ziekte? Zijn er dan niet allerlei plannen voor intensiever betrokkenheid van werkgever en werknemer? Oppervlakkig beschouwd wel, maar alle voorstellen om werkgever en personeelslid harder te laten zoeken naar ander werk staan al voorgeschreven in de huidige wetgeving. Advocaat Ronny van de Water heeft in de Volkskrant van 1 juni herinnerd aan artikel 4 Arbowet en artikel 7 Wet REA die nu al werkgever en werknemer dwingen om onnodige afvloeiing naar de WAO te voorkomen: ,,het rapport van de commissie-Donner bevat geen enkel concreet voorstel dat ten aanzien van het huidige wettelijke systeem een toegevoegde waarde heeft. Het rapport mist een heldere analyse waarom de huidige regelingen niet werken.''

NYFER heeft in de studie `Enkeltje WAO' geprobeerd om na te gaan wat er dan mis is met de hulp aan werknemers met psychische klachten. Dit onderzoek in dossiers van WAO'ers leidde tot de schrikbarende conclusie dat in bijna driekwart van alle gevallen de keuringsarts niets kan vinden in het dossier over behandeling tijdens het eerste ziektejaar. Bovendien is er een treurig gebrek aan communicatie tussen Arbo-arts, huisarts, en eventuele andere medische behandelaar. De Arbo-arts heeft geen tijd en geen geld, de huisarts weet zelden iets van de situatie op het werk, beveelt vaak aan om distantie van dat werk te nemen en heeft het te druk om een rapport te schrijven voor het WAO-dossier. De werkgever zou waarschijnlijk wel het geld over hebben voor een snelle behandeling, maar mag wegens privacyregels en medisch beroepsgeheim niet weten wat er aan de hand is. De zieke werknemer schiet in de meeste gevallen zo niets op en zou beter geholpen zijn met één dokter met voldoende budget dan met drie dokters die weigeren met elkaar te communiceren.

We kunnen wel raden waarom Donner het makkelijker vond om aan te dringen op financiële `prikkels' voor bedrijf en werknemer in plaats van op een beter systeem om zieke mensen te helpen. Stel dat alle sectoren van het bedrijfsleven de successen van AkzoNobel, DSM en Siemens zouden kopiëren. Dan zouden meer psychologen ontslag nemen bij de Riagg om bij nieuwe, private bedrijven snel hulp te bieden aan depressieve werknemers. Er is geen twijfel dat dan bijna niemand nog om psychische redenen wordt afgekeurd voor de WAO. Maar er is ook geen twijfel dat de wachtlijst bij de Riagg voor niet-werknemers dan nog langer zou worden. En dat is een politieke zorg van minister Borst van Volksgezondheid. Naar verluidt heeft mevrouw Borst daarom gevraagd aan staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken en Werkgelegenheid om haar buiten de WAO-discussie te houden. Zij heeft al genoeg kritiek moeten ontvangen over de wachtlijsten bij het huidige systeem waarbij zieke werknemers veel te weinig beroep doen op snelle behandeling.

Inderdaad is de beste aanpak van de WAO – geen hardvochtige financiële prikkels maar snelle medische hulp – alleen mogelijk in combinatie met meer geld en meer vrijheid in de gezondheidszorg, want anders is het onmogelijk om alle zieke mensen – niet alleen de werknemers – sneller te helpen.

De kans daarop lijkt niet groot. Onze minister van Volksgezondheid staat onder curatele van het ministerie van Financiën. De ontwerper van het rampzalige budget-systeem in de zorg, oud-staatssecretaris Simons, is net benoemd tot voorzitter van het belangrijkste officiële adviesinstituut in de zorg. En de onverbeterlijke planningsbureaucraten in Den Haag hebben na hun vergissingen met dodelijke afloop bij de regeerakkoorden van 1994 en 1998 vorige week geraamd dat voor de periode 2002-2006 een toename van 2,3 procent per jaar in de uitgaven van de zorgsector genoeg is om de vergrijzing op te vangen, nieuwe technologie te introduceren in het ziekenhuis, de wachtlijsten weg te werken en de enorme tekorten aan artsen en verpleegsters op te lossen. Politici die dat allemaal toelaten zijn helaas nog niet klaar voor een perestrojka in de gezondheidszorg. En dus dreigt het gevaar dat we mensen met depressie of burn-out straks confronteren met sterkere `prikkels' in plaats van betere zorg.

Prof. Eduard J. Bomhoff is directeur van NYFER en columnist van NRC Handelsblad.