Slava! Slava! Rostropowitsj in de gloria!

Mstislav Rostropowitsj, de beroemdste Russische musicus, is samen met zijn vrouw, de sopraan Galina Visjnevskaja, drie weken te gast bij het Koninklijk Concertgebouworkest.

`Slava! Slava!' klinkt het deze maand in het Amsterdamse Muziektheater uit de monden van het Russische volk tijdens de kroningsscène in Moessorgski's opera Boris Godoenov, `Gloria! Gloria!', een citaat uit de Russisch-orthodoxe liturgie. `Slava!' is deze maand in het Amsterdamse Concertgebouw ook de titel van het drie weken durende festival van het Koninklijk Concertgebouworkest rond de wereldberoemde Russische cellist en dirigent Mstislav Rostropowitsj. `Slava' zit in zijn voornaam Mstislav, dus heet Rostropowitsj voor zijn vele persoonlijke vrienden `Slava'. Onder hen is koningin Beatrix, voor wie Rostropowitsj in januari 1998 optrad in het Amsterdamse Concertgebouw ter gelegenheid van haar 60ste verjaardag.

Mstislav Rostropowitsj (74) opent het festival `Slava!' vrijdagavond tijdens het jaarlijkse gratis concert van het Concertgebouworkest op het Museumplein, dat zaterdagavond door de Avro-tv wordt uitgezonden. Ook hier klinkt muziek van Moessorgski: Schilderijen van een tentoonstelling. Nikolaj Znaider is de solist in het Vioolconcert van Glazoenov. Verder klinken van Dutilleux de Fanfare for Slava en van Leonard Bernstein Slava! Dat stuk uit 1977 heeft als ondertitel `a political overture for orchestra' en reageerde op de verbanning van Rostropowitsj uit Rusland.

Het festival `Slava!' presenteert Rostropowitsj tijdens dertien optredens in al zijn hoedanigheden: als solist, als kamermuzikant, als dirigent, als leraar tijdens masterclasses en als de musicus aan wie tal van componisten werken opdroegen. Er klinkt veel Russische muziek en tal van Russische musici treden op, zoals Maxim Vengerov, Nikolaj Znaider, Olga Borodina en Sergei Leiferkus en vrienden, zoals Joeri Basjmet en Seiji Ozawa.

Rostropowitsj' echtgenote, de evenzeer vermaarde sopraan Galina Visjnevskaja (73), geeft net als Rostropowitsj twee masterclasses in de Kleine Zaal van het Concertgebouw. De masterclasses van het echtpaar, die door de Avro-tv worden opgenomen, worden ongetwijfeld hoogtepunten van `Slava!', waarbij ze zich van hun persoonlijkste kant zullen tonen.

Rostropowitsj en Visjnevskaja zijn beide buitengewoon sterke persoonlijkheden met standvastige en onafhankelijke opinies, die fel met elkaar kunnen botsen. In een interview in de festivaluitgave van het programmablad Preludium haalt Rostropowitsj herinneringen op aan zijn strijd tegen het communistische regime, toen hij het in 1970 opnam voor de dissidente schrijver Solzjenitsyn. Rostropowitsj had de schrijver ondergebracht in zijn buitenhuis, omdat hij nergens meer onderdak had en de Russische regering eiste dat Rostropowitsj en Visjnevskaja hem zouden overdragen. Rostropowitsj schreef een open brief aan de partijkrant Pravda, die niet werd geplaatst, maar uiteindelijk verscheen in The New York Times.

Rostropowitsj vertelt dat Visjnevskaja aanvankelijk vond dat hij niet het recht had haar en hun twee dochters in gevaar te brengen. ,,We sliepen twee nachten gescheiden. Maar daarna stond ze erop dat ik de brief verstuurde en werd ze zo mogelijk nog feller dan ik.'' Een Amerikaanse tournee werd door de Russische autoriteiten afgelast, twee jaar lang traden ze op in Rusland, maar hun werk werd in de pers doodgezwegen.

Uiteindelijk vertrok Rostropowitsj in 1974 voor twee jaar naar het Westen, maar in Rusland waren hij en Visjnevskaja daarna niet meer welkom. In 1978 werd het echtpaar zelfs de Russische nationaliteit ontnomen. Die beslissing werd in 1990 teruggedraaid, toen president Gorbatsjov Rostropowitsj tijdens de `glasnost' weer terughaalde naar Rusland. De aangeboden nieuwe Russische paspoorten werden echter geweigerd. In een Amerikaanse tv-documentaire over hun terugkeer naar Rusland, zag men een venijnige ruzie tussen Rostropowitsj en Visjnevskaja. Rostropowitsj: ,,Ik zeg al niets meer, Galina vertelt alles.'' Daarna zweeg Galina mokkend en nam Rostropowitsj weer het woord.

Rostropowitsj en Visjnevskaja zijn de tsaar en de tsarina van de Russische muziek en hebben als zodanig een moeilijke verhouding met hun vaderland, dat de Romanov-tsaren vermoordde. Visjnevskaja zei in 1987 in een interview in deze krant bij het verschijnen van de Nederlandse vertaling van haar autobiografie Galina dat haar naam, die twintig jaar lang vast aan het Bolsjoj-theater was verbonden, was uitgewist alsof ze nooit had bestaan. ,,Ik ben een kunstenares en een kunstenares dient niet een volk, maar de kunst. [...] Een volk dat zijn beste mensen eruit gooit verdient zoiets niet.''

Het echtpaar heeft huizen in Sint Petersburg en Moskou, naast hun appartement in Parijs, dat is ingericht als een Russisch paleis, compleet met twee zwanentronen. Rostropowitsj heeft waardering voor president Poetin, die hem dit jaar eerde als `De man van det derde millennium'. Maar Rostropowitsj treedt niet meer op in Rusland, sinds hem twee jaar geleden door een Russische muziekcriticus werd verweten dat hij daartoe ,,elke gelegenheid'' aangreep. Dat gebeurde na een concert in Moskou ter gelegenheid van de 80ste verjaardag van Solzjenitsyn. Rostropowitsj verklaarde geen aanleidingen voor Russische optredens meer te zullen zoeken: ,,Ik wil niemand straffen met mijn concerten.'' Hij zei nog wel naar zijn Russische huizen te zullen terugkeren ,,om uit te rusten van de concerten die ik geef in het Westen.''

Mstislav Rostropowitsj is een van de rijkste, actiefste musici ter wereld. Als cellist gaf hij wereldpremières van zo'n 155 werken, als dirigent leidde hij 70 premières, waaronder bij de Nederlandse Opera Schnittkes opera Life with an idiot, over het Russische leven met de gek Lenin. Aanvankelijk zou hij in september dit jaar ook nog bij de Nederlandse Opera de wereldpremière leiden van Alexander Knaifels opera Alice in Wonderland, maar dat heeft hij afgezegd, omdat de repetities te tijdrovend waren.

Rostropowitsj werd ook vele malen officieel geëerd. Voor zijn vertrek uit Rusland werd Rostropowitsj onderscheiden met de Lenin Prijs en de Stalin Prijs. In zijn huis in Sint Petersburg kan hij een garderobe laten zien met 44 toga's die hij kreeg bij eredoctoraten. De Russische president Jeltsin gaf Rostropowitsj in 1997 de onderscheiding `Verdienste voor het Vaderland'. Dat gebeurde ter gelegenheid van zijn 70ste verjaardag die hij vierde met een gala-benefietconcert in Parijs met als gasten onder anderen koningin Beatrix, de Spaanse koningin Sofia, de Britse kroonprins Charles, de presidenten van Frankrijk, Portugal en Azerbajdzjan, waar Rostropowitsj werd geboren, en de premier van Italië.

Met het Koninklijk Concertgebouworkest, waarbij hij sinds 1960 regelmatig optreedt, heeft Rostropowitsj een buitengewoon hartelijke band. Aan het eind van vijf optredens in 1996 ging hij rond in het orkest om vele musici de hand te schudden en anderen, zoals cellist Godfried Hoogeveen, nog eens extra te zoenen en te knuffelen. De komende weken zal Rostropowitsj die hartelijkheid ongetwijfeld weer demonstreren tijdens `Slava!'

Festival `Slava!' met Mstislav Rostropowitsj en Galina Visjnevskaja: 8 t/m 28/6 Concertgebouw Amsterdam. Inl. en res.: (020) 6718345. www.concertgebouw.nl. Museumpleinconcert: Avro Ned. 1 22.58 uur. Tijdens `Slava!' draait het Filmmuseum Eisensteins film `Ivan de Verschrikkelijke' in twee delen met filmmuziek van Prokofjev. 7 t/m 20/6. Res.: (020) 5891400.