`Wahid moet niet meteen op zijn strepen gaan staan'

De politieke crisis is goed voor de democratie in Indonesië, zegt Nurcholish Madjid, vriend en stadgenoot van president Wahid, wiens afzetting deze week in gang is gezet. `Wij leren waakzaam te zijn, en dat is goed.'

Midden in het winkelcentrum van Pondok Indah, een dure woonwijk aan de groene zuidrand van Jakarta, staat het kantoorgebouw van de islamitische studiestichting Paramadina. Nijvere medewerkers rollen gebedskleden uit onder een baldakijn voor de deur. Om half twaalf zal dr. Nurcholish Madjid, een van de leidende islamitische intellectuelen in Indonesië, hier, in de bazaar van de consumptiemaatschappij, voorgaan in het vrijdaggebed. Voorafgaand aan die geloofsplicht heeft hij een uurtje uitgetrokken voor de Nederlandse gast.

Twee dagen eerder voltrok zich in het parlementsgebouw, elders in de hoofdstad, een drama. De eerste kiai (islamitische godsdienstleraar) die het tot staatshoofd van Indonesië bracht, werd gedaagd voor een buitengewone zitting van het Volkscongres, het hoogste college van staat. President Abdurrahman Wahid krijgt nog twee maanden de tijd om zijn verdediging voor te bereiden, maar zijn tegenstanders, samen een meerderheid in het Volkscongres, slijpen de messen en Wahids kansen op politieke overleving zijn miniem.

Het kan niet anders of Nurcholish Madjid (62) moet zich het lot van Wahid aantrekken. Zij schelen maar een jaar in leeftijd, komen uit hetzelfde stadje – Jombang in Oost-Java – en uit hetzelfde religieuze nest: Nahdlatul Ulama (NU), een religieuze beweging met een miljoenenaanhang op het Javaanse platteland.

De NU werd in 1926 opgericht door onder meer Wahids grootvader als een organisatie van kiai. Deze schriftgeleerden met een eigen school genieten in de tradionalistische hoofdstroom van de Indonesische islam een charismatisch gezag. De NU was een antwoord op het ontluikende `modernisme' van de Muhammadiyah. Die stedelijke beweging verkondigde dat gelovigen de Koran-verzen zelf mogen vertalen naar de hedendaagse werkelijkheid en daarvoor geen kiai nodig hebben.

Madjid en Wahid zijn al dertig jaar bevriend. Toch is hun kijk op het geloof en op de wereld niet dezelfde. Wahid, telg uit de religieuze dynastie die de NU sinds 1926 leidt, studeerde in het Midden-Oosten en nam in 1984 de fakkel over: het NU-congres koos hem tot voorzitter. Madjid, die geleidelijk de modernistische kant opging, studeerde in de Verenigde Staten en werd universitair docent. Wahid koos na de val van potentaat Soeharto, in 1998, voor de politiek.

Madjid bleef als academicus aan de zijlijn, ofschoon enkele islamitische partijen hem in reserve hielden voor het geval Wahid in 1999 zou bedanken voor het presidentschap. Nu zijn oude vriend in de problemen is geraakt, analyseert Madjid diens politieke deconfiture.

Wahids staat van dienst als president vertoont zon- en schaduwzijden, meent Madjid: ,,Hij is oprecht toegedaan aan democratische vrijheden en hield daar consequent aan vast. Hoewel hij het mikpunt werd van ongelooflijk harde kritiek, heeft hij deze vrijheden niet aan banden gelegd. Soeharto gooide onder veel mildere kritiek journalisten in de gevangenis. Een tweede verdienste is zijn warsheid van sektarisme, zijn tolerantie en zijn obsessie voor de bescherming van religieuze en etnische minderheden.''

Dat Wahid uiteindelijke mislukte, schrijft Madjid toe aan diens onvermogen afstand te nemen van zijn milieu: ,,Wahid is een gespleten persoonlijkheid. Hij staat met één been in het islamitisch traditionalisme van Nahdlatul Ulama, en daar voelt hij zich wel bij. Er is niets op tegen dat iemand zich bedient van het esoterisch jargon, de symbolen en zegswijzen van zijn eigen gemeenschap, maar bij Wahid klinkt nog meer door. Hij studeerde in Egypte en Irak en bezocht ook korte tijd de Verenigde Staten, waar we elkaar tegenkwamen. Hij was een verwoed lezer en met zijn fenomenale brein begreep hij alles wat hij las, maar hij heeft geen strenge academische scholing en dat verklaart die weerzin om zijn denkbeelden uit te leggen. Als je het met hem eens bent, accepteert hij je, anders niet. Hij heeft veel geschreven, maar hij onderbouwt zijn stellingen nooit. Hij denkt de democratie te doorgronden, maar hij beroept zich nooit op de bronnen.''

Wahid stamt uit een dynastie van moslimgeleerden. In zijn eigen milieu geniet hij onbetwistbaar leergezag en daar hoeft hij niet met argumenten te komen.

,,Iemands stamboom is de belangrijkste bron van legitimiteit in de NU. Het is ironisch. Hoewel zijn denkbeelden, zeker in het begin, door velen werden gedeeld, is hij in de ogen van zijn volgelingen president geworden omdat hij de zoon is van zijn vader en de kleinzoon van zijn grootvader.''

Wahids liberale opvattingen en zijn tolerantie tegenover andere godsdiensten hebben hem in het Westen een goede naam bezorgd. Is de moderniteit van het NU-milieu daar overschat?

,,Ja. Gus Dur (Wahids koosnaam in het NU-milieu) is oprecht in zijn tolerantie en zijn liberale denkbeelden, maar het gaat wat te ver om de NU-gemeenschap als geheel als liberaal en tolerant af te schilderen. Men is er zwijgzaam en dit stilzwijgen wordt wel verward met verdraagzaamheid. Die stilte weerspiegelt het lage opleidingsniveau in NU-kring. Zij kunnen zichzelf niet goed uitdrukken en zij zijn wars van echte discussie. Dat verklaart ook de heftigheid van hun reactie op Wahids dreigende afzetting. Wie graag praat en geen moeite heeft met het uitwisselen van ideeën, is tolerant en zoekt geen fysieke uitweg voor meningsverschillen.''

Gezag dat op afstamming berust past niet in een democratie. Is dat niet de bron van de huidige crisis?

,,Ja. Want wat is een waarschuwing van het parlement nu helemaal? Geef antwoord, weerleg het! Dat is democratie. De procedure mag dan zijn tekortkomingen hebben, maar wat zijn deze drie jaar van experimenteren met democratie nu vergeleken met de eeuwenlange traditie in het Westen? Wahid zou daar meer begrip voor moeten opbrengen en niet meteen op zijn strepen moeten gaan staan door, zonder enig argument, het constitutionele gehalte van de gevolgde procedure te betwisten.''

Is deze tegenzin om het debat aan te gaan een Indonesische zwakheid of een tekortkoming van de traditionalistische islam?

,,Het laatste. In de pesantren (NU-internaten) is het bijna een misdaad om de leraar nieuwsgierige vragen te stellen. Hij kan je daarom vervloeken. Zelfs het stellen van simpele vragen wordt niet aangemoedigd.''

Hoe heeft de NU in de jaren van het Soeharto-bewind de indruk weten te wekken dat het een eiland van democratie was in een autoritaire omgeving?

,,Het is een kwestie van imago. De NU was tegen Soeharto, die de organisatie naar de marge van de samenleving drukte, ondanks haar miljoenenaanhang. Ze was niet goed georganiseerd in de moderne zin van het woord, maar vertoonde een sterke samenhang door de charismatische band tussen leraren en leerlingen, door de familiebanden tussen kiai, door het Javaanse paternalisme, vermengd – net als bij Wahid zelf – met magie en esoterische voorstellingen.''

Zo bezien is Wahids presidentschap een voortzetting van het Javaanse feodalisme in een nieuwe vorm: na de `priyayi' (ambtsadel, het milieu van Soekarno) en de militairen (Soeharto) zijn nu de kiai aan de macht.

(Barst in lachen uit) ,,Daar zit veel in. De kiai zijn in korte tijd razendsnel sociaal gestegen. Zij – ook Wahid – gelden als notabelen in de onderste lagen van de samenleving, onder de armen van het platteland. Toen Wahid president werd, maakte dit milieu een enorme sprong omhoog. Zijn presidentschap betekent `equality, not yet quality', gelijkheid, maar nog geen kwaliteit. Dit is zeker een democratische ontwikkeling, maar hij komt met gebreken. Dat Wahid president kon worden heeft voor de arme boeren uit het NU-milieu een geweldige symbolische betekenis.''

Dat verklaart misschien waarom de kiai aarzelen om de uitbarsting van woede onder hun volgelingen te beteugelen nu Wahid met afzetting wordt bedreigd. Ze zijn kennelijk bang hun rechtstreekse toegang tot de macht te verliezen.

,,Dat is zo. Zij staan in zekere zin machteloos tegenover de euforie in eigen kring. Daar leeft het gevoel: nu zijn wij aan de beurt en het kan nog wel een eeuw duren voor we opnieuw die kans krijgen.''

Hoe verklaart u dat Wahid, een man die naam maakte als makelaar tussen heel verschillende culturele en religieuze milieus en eigenlijk geen vijanden had, in korte tijd zoveel vijanden heeft gemaakt?

,,In feite is deze neiging om vijanden te maken een verdedigingsmechanisme. Wahid staat zozeer op zijn persoonlijke prestige dat hij geen enkele oppositie tegen zijn persoon meer accepteert. Tegenwoordig staat hij in de schijnwerpers, maar toen hij nog leider was van de NU kenden alleen zijn vrienden hem, onder wie ikzelf. Toen al klaagden andere NU-leiders over zijn eigenzinnige stijl.''

Waarom hebben Amien Rais, die ooit voorzitter was van NU's oude rivaal, de modernistische, maar puriteinse Muhammadiyah-beweging, en al die andere politici Wahid in 1999 omhelsd als presidentskandidaat?

,,Dat is niet helemaal duidelijk. Amien Rais wilde eigenlijk zelf president worden, maar besefte al snel dat zijn eigen partij te klein was. Hij neigde eerst steun te geven aan toenmalig president Habibie, maar die stuitte op zoveel weerstand dat dit riskant werd. Toen rees de vraag of hij Megawati, die de verkiezingen had gewonnen, zou steunen. Hij begon echter toespelingen te maken op haar vrouwzijn en leek de mening van andere islamitische politici te delen dat zij geen serieuze moslim is. Rais koos vooral voor Wahid op negatieve gronden: als Megawati maar geen president werd.''

U bent kind aan huis in NU-kring. Doet het u persoonlijk pijn om getuige te moeten zijn van Wahids afgang?

,,Oh zeker. Wij hebben onze achtergrond gemeen en zijn goed bevriend. Toch gingen onze wegen uiteen. Als u mij toestaat dit op te merken, ik heb meer kansen gehad om de moderne democratie te leren kennen, omdat ik naar Westerse scholen ben geweest. De pesantren die ik bezocht, is min of meer verwesterd en ik heb jarenlang in de VS kunnen studeren. Gus Dur heeft andere pesantren doorlopen, waar hij naar traditionalistische gewoonte islamitische teksten uit zijn hoofd moest leren. Daarna bezocht hij de SMEA (middelbaar economisch onderwijs), maar die lijkt bij hem niet veel indruk te hebben gemaakt. Hij bezocht de Al-Azhar Universiteit in Kairo, maar die vond hij vervelend en maakte hij niet af. Vanwege zijn enorme intellectuele vermogens las hij echter alles wat los en vast zat, ontmoette allerlei mensen en verwerkte een gigantische hoeveelheid kennis. Daarna studeerde hij in Bagdad, waar hij in aanraking kwam met het seculiere Baath-milieu. Toch is hij nooit op een systematische manier blootgesteld aan moderne denkbeelden over staat en samenleving en heeft hij zich de subtiliteiten van een democratie nooit echt eigen gemaakt.''

Is Wahids mislukking als president schadelijk voor de beweging waaruit hij voortkomt, de Nahdlatul Ulama?

,,Sommigen vinden dat zijn falen het imago van de islam heeft geschaad. Moslim-politici in het parlement vinden dat die schade beperkt blijft tot de NU. Iemand als Slamet Effendi Yusuf, een NU-man en bestuurslid van de Golkar (onder Soeharto de staatspartij), is het daar niet mee eens. Die vindt dat Wahid alleen zichzelf en zijn entourage schaadt en dat NU-mensen ook elders politiek onderdak vinden. Die naaste omgeving valt niet eens samen met Wahids eigen familie, want zijn jongere broer, zijn oom, zijn zuster en zwager steunen hem niet. Het zal de NU naar mijn mening niet moeilijk vallen om te constateren dat dit afzettingsdrama het probleem is van Gus Dur en niet van de NU.''

Betekent een en ander dat in Indonesie de toekomst is aan seculiere politiek?

,,Ja, maar seculier in de betekenis die ook Gus Dur zelf aan dit begrip hecht, namelijk met inachtneming van ethisch-religieuze overwegingen. Net als in de Verenigde Staten, in feite een staat van WASP (Angelsaksische blanke protestanten). In die zin zal de islam ten grondslag blijven liggen aan de gehanteerde ethische beginselen, maar die principes zullen universeel zijn en door allen, ook niet-islamieten worden gedeeld. Dat lijkt me de overheersende trend te zijn.''

Wat houdt deze anti-Wahidcoalitie bijeen?

,,Moeilijk te zeggen, want de samenhang is broos. Wahid heeft vooral een imagoprobleem. Politici zeggen te vallen over zijn grillige en onvoorspelbare stijl, maar je brengt geen president ten val vanwege zijn grillen. De man valt gewoon slecht.''

Is deze controverse tussen parlement en president, die bijna de vorm heeft aangenomen van een vete, goed voor de Indonesische democratie?

,,Ik zie deze crisis als onderdeel van ons experiment met de democratie. Hopelijk leren we hieruit twee dingen. Dat het ten val brengen van het staatshoofd in een presidentieel systeem niet zo eenvoudig is, maar ook dat een president zijn positie niet als vanzelfsprekend kan zien en niet zomaar zijn gang kan gaan. Hij of zij zal moeten opereren onder waakzame blikken. Wij leren waakzaam te zijn, en dat is goed.''

Bent u even optimistisch over een eventueel presidentschap van Megawati?

,,Jawel. Zij heeft niet het imagoprobleem van Wahid, ze is aangenamer in de omgang en is bereid naar anderen te luisteren. Bovendien heeft ze veel meer stemmen op zich verenigd en ze kan dus bogen op een grotere legitimiteit. Menigeen twijfelt aan haar in andere opzichten, maar voor mij valt de balans positief uit.

,,Dat enkele islamitische partijen haar in 1999 nog niet accepteerden en nu wel, zien sommigen als ongeloofwaardig. Ik denk dat de reserves over haar vrouwzijn in die kring geleidelijk op de helling gaan. Niemand kan betwisten dat een zo vrome streek als Atjeh drie vrouwelijke sultans heeft gekend! We leren.''