`Financiële hulp zal in Rusland weinig uitrichten'

Voor haar staatsbezoek aan Rusland, volgende week, kreeg de koningin les van de Amerikaanse hoogleraar Martin Malia. `Beatrix heeft meer verstand van internationale politiek dan George Bush.'

Koningin Beatrix kan eind volgende week zelf kiezen waar ze staat in het internationale debat over Rusland. Twee stromingen staan tegenover elkaar. De ene zegt dat Rusland – gezien zijn eeuwenoude traditie van orthodoxie, autocratie en imperialisme – zich nooit kan ontwikkelen tot een democratisch Europees land met een goed functionerende markteconomie. De andere zegt dat Rusland zich geheel naar Westers model ontwikkelt, met een achterstand van circa een halve eeuw als gevolg van het communistisch tijdperk (1917-1991).

Een eminent vertolker van dit laatste standpunt heeft afgelopen week tweemaal uitvoerig met koningin Beatrix gesproken, ter voorbereiding van het staatsbezoek aan Rusland dat komende dinsdag in Moskou begint en vrijdag in St.Petersburg eindigt. Zijn naam: prof. Martin Malia, emeritus-hoogleraar in de Russische geschiedenis aan de universiteit van Berkeley (Californië).

Dinsdag sprak Malia langdurig met de koningin op paleis Huis ten Bosch, woensdag zat hij aan majesteits tafel tijdens een drukbezocht symposium en diner in het Paleis op de Dam, georganiseerd door de stichting die culturele activiteiten in het paleis organiseert. ,,U heeft een indrukwekkende koningin'', zegt Malia, twee dagen na zijn koninklijke colleges. ,,Zij blijft maar doorgaan met vragen stellen en ze heeft uiterst krachtige opinies. Ze heeft meer verstand van internationale politiek dan George W. Bush.''

Malia kent het beeld dat algemeen van Rusland heerst maar al te goed: een schijndemocratie, geleid door Vladimir Poetin en een handvol andere ex-KGB'ers, een totaal ontwrichte economie, met een dunne laag van schaamteloze superrijken tegenover een totaal verarmde midden- en onderklasse. ,,Corruptie, maffia, milieuvervuiling - dat zijn de verhalen die je eindeloos kunt lezen in de Westerse pers'', vult de Amerikaanse Rusland-kenner enigszins vermoeid aan.

Malia wil met nadruk twee dingen scherp onderscheiden: ,,Ik zal niet ontkennen dat de problemen in Rusland gigantisch zijn. Maar ik weiger het land af te schrijven als reddeloos verloren. Op diverse terreinen heeft Rusland zich de afgelopen tien jaar beter ontwikkeld dan de meeste andere voormalige Sovjet-republieken. Oekraïne, Wit-Rusland en de Centraal-Aziatische republieken zijn er veel slechter aan toe dan Rusland.''

Malia heeft zijn Nederlandse gesprekspartners diverse adviezen gegeven voor de besprekingen die zij komende week met hun Russische gastheren zullen voeren. ,,Nederland en de Europese Unie moeten in Rusland overal waar mogelijk aandacht vragen voor institutionele hervormingen. Contractrecht, belastingheffing, het rechtssysteem – dat zijn uiterst belangrijke terreinen waarop vooruitgang moet worden geboekt. Dit schept de voorwaarden voor het aantrekken van buitenlandse particuliere investeerders, wat cruciaal is voor economische ontwikkeling. Met financiële hulp, via het IMF of bilateraal, valt in Rusland weinig uit te richten. De informele economie is er veel belangrijker dan de formele, waardoor nauwelijks controle valt te houden op het effect van directe financiële ondersteuning.''

Wel praten over de Russische juridische en economische instituties kortom, zo beveelt Malia met kracht aan. Maar vooral niet over de aansluiting van de drie Baltische landen bij de NAVO. ,,Het zou een historisch onjuiste beslissing zijn om de Baltische wens tot aansluiting bij het Westerse pact te honoreren'', stelt Malia. ,,Het zou echt gevaarlijke patriottistische sentimenten in Rusland voeden, waardoor de stabiliteit op het Europese continent eerder wordt verzwakt dan versterkt. Een neutrale positie voor de Baltische landen, als een soort Zwitserland, is echt het beste.''

En de vuile oorlog in Tsjetsjenië, die ook maar niet ter sprake brengen in het Kremlin, om de gemoedelijkheid te bewaren tijdens dit Russisch-Nederlandse treffen op hoog niveau? Malia: ,,Nee, die diplomatieke druk hoeft niet achterwege te blijven. Het zal natuurlijk geen enkel effect hebben als Nederlandse autoriteiten hiervoor aandacht vragen. Maar het is net als met de internationale protesten tegen het voltrekken van doodvonnissen in de Verenigde Staten: als die protesten ertoe aanzetten dat er weer een paar staatsburgers gaan nadenken, is dat altijd meegenomen.''

PROGRAMMA STAATSBEZOEK: via www.nrc.nl/denhaag