DE DICTATUUR VAN DISNEY

Wie in Amerika genoeg heeft van drukke, criminele steden kan gaan wonen in het modeldorp Celebration, een nostalgisch nest waar schoonheid, orde, rust en regelmaat heersen. Curieus genoeg is het eigendom van de Disney Company, die er de lakens uitdeelt.Een surreëel leven in een plastic omgeving, waar je in de gaten gehouden wordt door je buren en door Disneys Porch Police.

Celebration Boulevard is zo'n straat die je alleen in Amerikaanse films aantreft: de keurig in pasteltinten geverfde houten huizen zijn voorzien van een veranda en staan dicht op elkaar, de knalgroene gazonnetjes lijken gisteren gemaaid en langs de stoep staan schattige witte hekjes. In het plantsoen pikken twee loslopende kalkoenen in de grond. Een spotvogel, de officiële vogel van de staat Florida, fladdert rond en gaat op een tuinhekje zitten. Geen hondenpoep, vuilnisemmers of onkruid tussen de stoeptegels, laat staan roestige auto's en zwervers, Celebration Boulevard is zo perfect pittoresk dat je elk moment verwacht een regisseur te zien opduiken die 'action!' roept. Maar Celebration Boulevard is geen filmdecor. Het is een echte straat in een echt dorp, al is het een dorp dat door The Walt Disney Company werd ontworpen.

Het modeldorp Celebration - zo'n twintig kilometer ten zuiden van Orlando - is 'the destination your soul has been searching for', zo vermeldt een levensgroot billboard bij de entree. Het is een exercitie in postmoderne nostalgie. Het wil een ouderwets dorp zijn waar de huizen in 'historische' stijlen zijn opgetrokken en waar de inwoners zich veilig en geborgen voelen. De brochure voor huizenkopers - de eersten werden in 1997 verwelkomd - zegt het zo: 'Er was eens een plek waar buren elkaar op een stille zomeravond begroetten. Waar kinderen tikkertje speelden met vuurvliegjes. En schommelstoelen op de veranda een vluchtplaats boden tegen de zorgen van alledag. De bioscoop vertoonde tekenfilms op zondag. De kruidenier bezorgde aan huis. En er was een leraar die altijd wist dat jij 'iets speciaals' had. Herinner je je die plek? (...) Die plek is weer terug, in een nieuw dorp genaamd Celebration.'

'This is just paradise', verklaart Jim Hattaway, een advocaat die is gespecialiseerd in onroerend goed. Hij zegt het zonder enige vorm van ironie. Zijn smetteloos witte overhemd en perfect geknoopte bordeauxrode stropdas contrasteren nogal met zijn diep afgekloven nagels. 'Het leven is hier geordend, gestructureerd. Ik ken mijn buren, de mensen maaien het gras twee keer per week en onderhouden hun huizen. Het is de perfecte plek om kinderen op te voeden. Doordat de mensen veel zorg aan de omgeving besteden, krijgt het negatieve element hier geen kans. Hier hoef je niet bang te zijn voor misdaad, voor buren die hun caravan in de voortuin parkeren of hun huis in een afschuwelijke kleur verven.'

Vol trots toont Hattaway me zijn 'Victorian Garden Home' aan Celebration Boulevard. Op de veranda die zich over de gehele, asymmetrische voorkant van de woning uitstrekt staan een schommelstoel en een gebloemde sofa waar je diep in wegzakt, aan de overkapping hangen rijk gevulde bloembakken.

De nadelen van New York

Ik woon sinds vijf jaar in New York en voor mij is dat de 'destination my soul has been searching for'. Als ik een paradijs zou moeten beschrijven, dan zou New York mijn ideaal heel dicht naderen, met zijn onvoorstelbaar brede aanbod van restaurants, winkels, bars, musea, bioscopen en theaters. Maar af en toe beginnen de nadelen van die stad me ook op te breken. Net als de meeste New Yorkers woon ik klein - mijn keuken doet tevens dienst als werkkamer en als slaapkamer van mijn tweejarige zoontje. Een parkeerplek vinden is een dagelijks terugkerende queeste. Ik heb geen tuin. Ik ken mijn buren niet. Ik ben opgelicht door mijn huisbazin. Ik ben door een met een pistool zwaaiende puber beroofd. Oftewel, zo volmaakt is New York niet en stiekem verlang ik wel eens naar een echt huis met een tuin in een dorp waar je de buren kent.

Maar dorpen waar je de buren kent zijn in Amerika dungezaaid. De meeste mensen die buiten willen wonen, hebben feitelijk maar één optie: de suburbs. Grofweg de helft van de Amerikaanse bevolking woont in de suburbs. De aantrekkingskracht daarvan is dezelfde als in Nederland: je kunt je er een eigen huis met tuin veroorloven, de scholen zijn er doorgaans beter en de misdaad lager. Maar kijk naar films als American Beauty of Happiness of The Ice Storm en je ziet dat de onvrede over de Amerikaanse buitenwijken groot is.

Het grootste probleem van de suburbs is dat de auto er oppermachtig is. In veel moderne buitenwijken is een voetganger net zo zeldzaam als een atheïst in de kerk. Niet alleen vind je er geen enkele vorm van openbaar vervoer, er zijn zelfs geen trottoirs. Kinderen spelen er niet op straat, voor elk wissewasje moeten mensen in de auto stappen. De eenvormige huizen staan zo ver van elkaar dat je de buren nooit ziet. Woonbuurten zijn van elkaar gescheiden door 'strips', wegen die bestaan uit een eindeloze aaneenschakeling van identieke motels, benzinepompen, lichtreclames, discountwinkels, supermarkten, fast food ketens en gigantische parkeerterreinen. Het gevolg is vervreemding, vereenzaming en anonimiteit.

Het is dus niet zo verwonderlijk dat Amerikanen op zoek zijn naar alternatieven. Eén oplossing is de 'gated community', een woonwijk die letterlijk is afgesloten van de buitenwereld. Verspreid over heel Amerika vind je duizenden van die gated communities. Meestal zijn het toevluchtsoorden voor de 'rich and famous', maar de woonvorm wordt ook steeds populairder onder middle-class Amerikanen. Naar schatting wonen zo'n 4 tot 8 miljoen Amerikanen in een gated community. De buurten zijn geliefd omdat ze homogeen van samenstelling zijn: iedereen behoort tot dezelfde sociale en economische klasse. Bewoners zijn er onder elkaar, je hoeft er niet bang te zijn voor pottenkijkers - laat staan criminelen. Doordat de toegangswegen met hekken zijn afgesloten, is er weinig autoverkeer, kinderen kunnen weer op straat spelen. Maar ook de nadelen zijn duidelijk: er is geen sprake van een echt gemeenschapsgevoel. De echte problemen worden niet opgelost, maar simpelweg buitengesloten.

New Urbanism

Een veel beter alternatief is New Urbanism, een relatief nieuwe stroming in de stedenbouw, die zijn inspiratie vindt in het negentiende-eeuwse Amerikaanse dorp. New Urbanism zet zich nadrukkelijk af tegen de suburb en de gated community-beweging. New Urbanism wil buurten creëren die gevarieerd én compact zijn, waarin wonen en werken niet van elkaar gescheiden zijn, waar winkels voor iedere bewoner op loopafstand zijn, waar de voetganger zich welkom voelt en waar het autogebruik wordt ontmoedigd. De filosofie is dat je met het ontwerp van een buurt en de architectuur van de individuele huizen een gemeenschapsgevoel onder bewoners kunt kweken.

Alle ideeën van het New Urbanism vind je terug in Celebration, samen met het dorpje Seaside - het decor voor de film The Truman Show - het bekendste voorbeeld van de nieuwe architectuur. In Celebration staan de huizen dicht op elkaar gebouwd, waardoor het schier onmogelijk is aan de buren te ontsnappen. De woningen hebben een veranda aan de straatkant, wat contact met voorbijgangers stimuleert. Bewoners zijn niet door hun sociale klasse van elkaar gescheiden: grote dure huizen staan naast kleinere woningen en huurappartementen. De straten zijn smal en hebben trottoirs. Het dorp heeft een beloopbaar centrum met restaurants, winkeltjes, een lagere school en een postkantoor. De auto wordt actief uit het straatbeeld geweerd. Zo zijn bijvoorbeeld de garages - een Amerikaans huis zonder garage is zelfs in Celebration ondenkbaar - aan de achterkant van de huizen geplaatst. Wonen, werken, winkelen en recreëren zijn hier niet van elkaar gescheiden zoals in de moderne suburb maar juist zoveel mogelijk bijeengebracht.

Gezien mijn Newyorkse frustraties lijkt Celebration, kortom, ideaal. Het dorp oogt aangenaam, het weer is er heerlijk, de appartementen zijn betaalbaar en er zijn vijf aardige restaurants. Zelfs de buurtkroeg en bioscoop ontbreken niet. Wat wil je nog meer?

Bush-stemmers

Leuke buren bijvoorbeeld. Wie zijn die bewoners van Celebration? Wie voelen zich aangetrokken tot de ideeën van het New Urbanism-à-la-Disney? Dat zijn mensen zoals Jim Hattaway: conservatieve, welgestelde blanken die de forse huizenprijzen kunnen betalen en die grote steden te gevaarlijk vinden. Hattaway bijvoorbeeld omschrijft Miami als 'our own little Beirut'.

Maar er is gelukkig ook een aanzienlijke minderheid die zich minder makkelijk laat classificeren. Neem Dave Eaton, een van de weinige openlijk homoseksuele mannen van het dorp. Hij verhuisde naar Celebration voor de 'look' van het dorpje. 'Ik ben dol op plaatsen waar mensen zorg besteden aan hun huizen. Die oude dorpjes in New England vind ik geweldig, maar ik kan het weer in het noorden niet uitstaan. Celebration biedt het beste van twee werelden: de sfeer van een New England dorp, het weer van Florida.'

Bij de laatste presidentsverkiezingen stemde maar liefst 75 procent van Celebration voor George Bush. Het gezin Boyer behoort tot de overige 25 procent. Lance en Karin Boyer zijn twee van de schaarse echte 'liberals' van het dorp. Het echtpaar richtte twee jaar geleden een Montessorischool op. Ze zijn vaste bezoekers van een boeddhistische tempel in het naburige Kissimmee. Ze hebben met hun drie kleine kinderen op een tiental verschillende plekken in Amerika gewoond, maar nooit een plaats gevonden waar ze zich definitief wilden vestigen. 'Geen van die plekken had een goed karma', zegt Lance, een man met het postuur van Helmut Kohl, die vakantiehuizen verhuurt aan Disney-toeristen. Jaren geleden heeft het stel eens een lijst opgesteld met eisen waaraan de ideale woonplaats moest voldoen. 'We wilden een stadje waar de mensen betrokken zijn bij hun omgeving, een plek met een levendig cultureel leven, lage belastingen, weinig verkeer, een goede school en zonder kerncentrales in de buurt.' Celebration voldoet niet aan alle voorwaarden, maar komt toch aardig in de buurt. 'Ik heb nog nooit ergens gewoond waar ik de kinderen met een veilig gevoel op straat kon laten spelen, waar de mensen zo vriendelijk zijn', zegt Karin. 'Aan de andere kant voelen we ons hier tussen al die rijke mensen soms misplaatst. Je hebt hier geen arbeidersgezinnen, of etnische minderheden.'

En tot slot heb je in Celebration een aanzienlijk legertje fanatieke Disney-fans. 'Zodra ik hoorde dat Disney een dorp zou bouwen pal naast Disney World, wist ik dat daar moest wonen. Ik heb een grenzeloos vertrouwen in Disney', vertelt Dan Rudgers die zichzelf als Disney-freak omschrijft. Toen de gepensioneerde muziekleraar nog in New York woonde, bezocht hij Disney World twee keer per jaar, sinds hij naar Celebration verhuisde is dat twee keer per week. 'De buurvrouw is nog erger hoor', vertrouwt hij me toe wanneer ik met opgetrokken wenkbrauwen reageer op zijn fanatisme. 'Zij heeft haar hele huis vol staan met Disney-spullen. Ze heeft 458 Disney-figuurtjes, ik heb ze een keer geteld.' Rudgers' enige punt van kritiek is dat 'de architectuur van Celebration nog wel iets ouderwetser' had gemogen.

Mythisch oord

Al deze mensen zijn op zoek naar de ideale woonplek. Op dat verlangen is Amerika gebouwd. De pilgrims, de eerste echte permanente niet-Indiaanse bewoners van het land, waren vluchtelingen op zoek naar een plaats waar ze in vrijheid de god van hun keuze konden aanbidden. Ook de miljoenen immigranten die daarna volgden waren op zoek naar een nieuw bestaan. Celebration past uitstekend in die traditie. De brochures schetsen het dorp als een mythisch oord waar je slechts een huis hoeft te kopen om autmatisch het walhalla te betreden. Maar is het werkelijk die vervulling van de American Dream? Zou ik in Celebration mijn eigen woonwensen in vervulling kunnen laten gaan?

Jim Hattaway is ervan overtuigd dat de uitstekende relatie die hij met zijn buren heeft een gevolg is van de inrichting van zijn straat. 'Ik zit 's avonds heel vaak op mijn veranda en dan zie je de hele straat langskomen. Je maakt makkelijk een praatje.' Maar Karin Boyer heeft een genuanceerdere mening. 'Ik zou graag willen geloven dat je je buren goed leert kennen, omdat je zo boven op elkaar woont en dus niet aan elkaar kunt ontsnappen. Maar ik geloof ook dat dit dorp mensen aantrekt die van zichzelf al heel sociaal zijn, die goede relaties met hun buren op prijs stellen.'

Eén ding is zeker: bijna iedereen die ik in Celebration spreek beweert bij hoog en bij laag dat hij uren op zijn veranda spendeert. Maar als je door de straten wandelt, zie je zelden iemand, laat staan op zijn veranda. In een week tijd zie ik precies drie keer mensen buiten zitten. Dave Eaton heeft er een nuchtere verklaring voor. 'Denk je nou echt dat mensen op hun veranda gaan zitten in dit klimaat? Moet je hier zomers komen, dan is het met de hitte, de vochtigheidsgraad en de muggen buiten een hel. Die veranda's zijn een metafoor voor Celebration: ziet er leuk uit, maar het betekent niks. Mensen die hier een soort utopie verwachten zijn ongelooflijk naïef.'

Opvallend is ook hoe vaak de inwoners nog de auto pakken. Net als in doorsnee suburbs worden kinderen massaal per auto naar school gebracht. Wanneer ik met inwoners afspreek in een van de vijf cafés of restaurants die Celebration rijk is, komen ze steevast met de auto.

Simpele observaties slaan dus al snel een deuk in de idealen. Maar wat een authentiek dorpsgevoel hier werkelijk in de weg staat is dat Disney overal zijn stempel op drukt. Niet dat je Mickey Mouse hier zult zien rondlopen of dat je ook maar ergens het Disney-logo zult aantreffen, dat zou te ordinair zijn voor de 'gedistingeerde smaak' van de bewoners. Maar je ziet de hand van Disney in de 'Rules and Regulations'. Deze enorme lijst voorschriften - bedoeld om het uniforme aangezicht van het dorp te waarborgen - bepaalt wat bewoners wel en vooral niet mogen doen met hun huis.

In Celebration mag je de was niet buiten hangen en geen antenne op het dak zetten, je mag geen posters voor een politieke partij voor de ramen hangen of 'for sale' bordjes in de tuin planten. Auto's mogen niet langer dan twee dagen op dezelfde plek geparkeerd staan en campers of 'unsightly vehicles' zijn sowieso uit den boze. Er is vastgelegd in welke kleur je je huis mag verven, hoe hoog de heg en het hekwerk mag zijn, welke soort planten (inclusief welk soort gras) je in de tuin mag zetten. De regels worden tot in het absurde doorgevoerd: de enige toegestane 'raambedekking' zijn witte gordijnen. Op de naleving van de regels wordt streng toegezien. In het krantje The Celebration News drukt de Celebration Residential Owners Association, in de volksmond de 'porch police' genoemd, elke maand de overtredingen af.

In Celebration worden elke dag de straten geveegd en overal lopen mannen rond met enorme 'blowers' om afgevallen blaadjes weg te blazen. En dat het dorp een plastic 'feel' heeft klopt: de huizen zijn inderdaad voor een groot deel van plastic. Waar je hout zou vermoeden blijkt kunststof te overheersen. De luiken die overal ter decoratie naast de ramen hangen blijken van plastic, evenals de witte hekjes en zelfs de schijnbaar houten huizen blijken uit cement, beton en triplex te bestaan.

Toch hoor je over de Rules and Regulations en het kunstmatige uiterlijk van Celebration weinig inwoners klagen. De reactie van Lance Boyer is typisch: 'Wat wil je dan? Dat het vuilnis op straat ligt? Dat ze alles van hout maken? Hout rot in het klimaat van Florida binnen een jaar weg. Als ik mag kiezen, dan geef ik de voorkeur aan neat as can be.'

Blue Velvet

Hoe langer ik in Celebration verblijf, hoe meer mensen ik hier spreek, hoe meer het idyllische beeld vervaagt. Net als in de film Blue Velvet blijkt zich achter het schilderachtige dorpsuiterlijk een duistere wereld te verbergen. Niet dat je hier sadistische drugs- dealers tegen het lijf zult lopen, maar er is wel een flinke groep bewoners die kotsmisselijk wordt van hun eigen dorp. 'Het probleem van Celebration is dat Disney hier alles voor het zeggen heeft', roept John Arcani verontwaardigd uit.

Arcani, die zichzelf omschrijft als 'investeerder' en die voorzitter is van de plaatselijke Rotary Club, woont in een van de enorme villa's, in Disney-jargon Estate Homes, aan de rand van de golfbaan. Hij is de informele zegsman van de Celebration Rebels, zoals de ontevredenen zichzelf noemen. Wanneer ik 's avonds rond halfnegen aanbel, krijg ik bij binnenkomst onmiddellijk een glas rode wijn in mijn hand gedrukt. Te oordelen aan zijn tongval heeft Arcani er zelf al enkele achter de kiezen. 'Wil je het goede of het slechte nieuws over Celebration horen?' informeert hij. Waarop hij, zonder mijn antwoord af te wachten, een uur lang op zijn woonplaats begint af te geven. 'Disney wilde met Celebration een hele speciale plek creëren, maar uiteindelijk hebben ze zich door hebzucht laten leiden. Het zou een dorp worden van idealen, maar hier regeert de Almighty Dollar, net als overal elders.'

Arcani stort een litanie van klachten over me uit: de school is op zijn best matig, de golfbaan is te duur, er is geen gemeente bestuur. Hij mag dan aangeschoten zijn, ongelijk heeft hij niet. De school heeft vanaf het begin grote problemen gehad. Alle leraren die bij de opening in 1997 aantraden zijn inmiddels opgestapt. Een potje golf kost hier 85 dollar. En Celebration heeft inderdaad geen democratisch gekozen bestuur.

Dat komt omdat het dorp - afgezien van de privéhuizen - eigendom is van The Celebration Company, een dochteronderneming van Disney. De winkels, appartementencomplexen, de kantoren, het plaatselijke hotel, maar ook de groenvoorziening, de straten en de nog ongebruikte bouwgrond zijn allemaal in handen van Disney. Essentiële openbare voorzieningen zoals brandweer en politie worden verzorgd door de 'county', zeg maar de provincie. De inwoners leven als het ware op een bedrijfsterrein en kunnen slechts op 'county-niveau' hun stem laten horen. Ze hebben wel inspraak, maar The Celebration Company heeft vetorecht en neemt uiteindelijk de beslissingen. Dit is overigens bij veel 'gated communities' ook het geval. En volgens Arcani betekent dat dat hem op alle mogelijke manieren geld uit de zak wordt geklopt.

'De belastingen zijn hier 15 procent hoger dan in de rest van de provincie: dat geld gaat naar Disney. Je moet hier verplicht een internetabonnement nemen: bij een zakenpartner van Disney. Op de golfbaan, die voor het dorp was bedoeld, lopen nu alsmaar zakenrelaties van Disney rond. Ze hadden beloofd dat er alleen in het centrum appartementen zouden komen. Nu worden ze links en rechts gebouwd. Waarom? Omdat ze meer geld opleveren. Ach, zo kan ik nog wel even door gaan.'

Volgens Arcani is er maar één oplossing: de burgers moeten eisen dat Celebration een officiële gemeente wordt. The Celebration Company moet uit het dorp worden gegooid en er moeten verkiezingen voor een burgemeester en een gemeenteraad worden uitgeschreven. 'Maar dat zal er nooit van komen. De meeste mensen hier werken voor Disney of zijn op een andere manier van het bedrijf afhankelijk. Die willen Mickey Mouse natuurlijk niet tegen de schenen schoppen. En vrijwillig zal Disney het dorp nooit aan de burgers overdragen. Disney is een bedrijf dat alles volledig onder controle wil hebben. En daar verbaas ik me ook niet over: I guess it's nice being a dictator.'

Arcani heeft zijn huis inmiddels te koop aangeboden en wil na bijna vier jaar niks liever dan Celebration zo snel mogelijk verlaten. Het is een sentiment dat ik al na een week deel. Ik verlang naar huis. Maar toch: als ik op de laatste dag van mijn verblijf nog een wandeling door Celebration maak word ik door verschillende mensen bij naam aangesproken. Hoe het met mijn artikel staat? Hoe lang ik nog blijf? Of ik hun dorp wel recht zal doen? Ik geloof niet dat mijn buren in New York ooit zo'n belangstelling voor mijn bezigheden aan de dag hebben gelegd. Laat staan dat ze me gemist hebben. M

[streamliners] 'Er was eens een plek waar buren elkaar op een stille zomeravond begroetten. Waar kinderen tikkertje speelden met vuurvliegjes...'

'Ik heb geen tuin. Ik ken mijn buren niet. Ik ben opgelicht door mijn huisbazin. Ik ben door een met een pistool zwaaiende puber beroofd.'

'We voelen ons hier tussen al die rijke mensen soms misplaats. Je hebt hier geen arbeidersgezinnen of etnische minderheden.'

Wat een authentiek dorpsgevoel hier werkelijk in de wegstaat is dat Disney overal zijn stempel op drukt.

Net als in de film Blue Velvet blijkt zich achter het schilderachtige dorpsuiterlijk een duistere wereld te verbergen.