Pensioenfondsen tegen de stroom in

Pensioenfondsen kochten in de eerste drie maanden voor 30 miljard gulden aandelen, terwijl de internationale effectenbeurzen bleven dalen. Zijn ze gek, is het een gok of is het calculerend tegendraads gedrag?

Vorig jaar kochten zij al bij toen de koersval op gang kwam, maar in het eerste kwartaal ging het met bakken tegelijk. De Nederlandse pensioenfondsen, samen goed voor 982 miljard gulden beleggingen, roeiden de eerste maanden van dit jaar tegen de stroom in. Zij kochten voor 30 miljard gulden aandelen van bedrijven. Een record, zegt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), die de verrassende cijfers gisteren bekendmaakte.

Bijkopen terwijl de koersen op de internationale effectenbeurzen bleven dalen? ,,Tegendraads gedrag'', beaamt P. van Doesburg, beleggingstrateeg bij zakenbank Kempen & Co. ,,Beleggers gaan juist vaak met de koersontwikkeling mee. Gaat de beurs omhoog, dan kopen particuliere beleggers, gaat `ie omlaag verkopen zij. Het gedrag van institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen, is niet anders dan van particulieren.''

Zijn de pensioenbeheerders opeens durfals geworden die de oude dag van werkend Nederland op het spel zetten? Negen van de tien werknemers sparen via hun werkgever voor een aanvullend pensioen bovenop de AOW.

Veel geld zat de afgelopen tijd aan de zijlijn, oppert Van Doesburg, en is nu in aandelen gestopt. Maar ook in obligaties. Een andere verklaring is dat de pensioenbeheerders een gokje hebben gewaagd op snel koersherstel, om daarna de aandelen weer te verkopen. Een ritje maken, zoals dat heet. Feit is dat het doorsnee pensioenfonds zijn aandelen wat minder lang in bezit heeft. Maar voor dit soort door handelswerk zijn deze bedragen eigenlijk te groot, vindt Van Doesburg.

Groter lijkt de invloed van een kenmerkende paradox uit de pensioenwereld: koersverliezen en optimisme. Pensioenbeheerders hebben bandbreedtes voor hun pensioenvermogen: minimale en maximale percentages voor beleggingen in aandelen, effecten met een vaste rente (obligaties) en vastgoed. Door de koersval op de beurzen is menig fonds door de ondergrens van haar aandelenbelang gezakt of zit daar dichtbij. Dat geeft een bijna automatische impuls om aandelen bij te kopen. En dalende koersen maken die strategie extra aantrekkelijk: aandelen lijken goedkoop.

Maar het is ook gevaarlijk, onderstreepte topbelegger J. Frijns van ABP, het grootste pensioenfonds (327 miljard vermogen) van Nederland en Europa, een paar weken geleden. Wie extra aandelen koopt bij koersdalingen loopt het risico twee keer te verliezen als de koersval aanhoudt. Een keer op zijn eerder al gedaalde portefeuille. En nog een keer op zijn nieuwe beleggingen.

Maar de beleggers vinden dat zij geen keus hebben, en leunen op hun optimisme. Op lange termijn waren aandelen in het verleden een superieure belegging en die superieure rendementen hebben de pensioenbeheerders hard nodig om de oplopende kosten van de vergrijzing het hoofd te bieden: loonstijgingen en inflatie.

Verhoging van de pensioenpremies van werkgevers en werknemers, die samen de pensioenfondsen besturen, kan wat soelaas bieden, maar zij hebben daar een hekel aan. Bij werknemers bijten premieverhogingen in hun besteedbaar inkomen, bij bedrijven ondermijnen oplopende kosten hun concurrentiepositie.

De uitweg? Meer in aandelen beleggen, al gaat dat met extra risico's gepaard. Veel fondsen hebben dankzij de uitzonderlijk hoge rendementen van de jaren voor 2000 vette financiële buffers. Fondsen als ABP en die van Hoogovens en Philips willen nog meer in aandelen gaan beleggen.

Philips, het grootste ondernemingspensioenfonds, verhoogt het percentage aandelen van 49 naar 55. ,,Niet op slag 6 procentpunt bijkopen'', zegt directeur D. Snijders, ,,maar geleidelijk in de loop van het jaar koopmomenten afwachten.'' Bij zo'n moment in het eerste kwartaal heeft het fonds inderdaad ,,wat bijgekocht''.