`Musil heeft voor ons schrijvers een oerbron aangeboord'

Van Margriet de Moor verschijnt deze herfst een nieuwe novelle. Robert Musils `De man zonder eigen-

schappen' las ze 's morgens in plaats van de krant.

,,Wat mijn leven heeft veranderd is het lezen zelf', zegt schrijfster Margriet de Moor in haar woning in Amsterdam. ,,Ik herinner me mijn fascinatie, als vier-, vijfjarige, voor die zwarte tekentjes op de pagina en mijn ontdekking dat die iets betekenden. Dat is beslissend geweest. Dat dubbelleven – het echte leven en dat van de verhalen – heeft me gevormd. Vanaf dat moment heb ik, in hevigheid, eigenlijk niet veel onderscheid meer gemaakt tussen de dingen die in het echt gebeuren en dat wat er op een pagina staat.'

Margriet de Moor (1941), schrijfster maar ook klassiek geschoold zangeres en pianiste, debuteerde in 1988 met de verhalenbundel Op de rug gezien. Sindsdien publiceerde ze onder andere de romans Eerst grijs dan wit dan blauw, De virtuoos, Hertog van Egypte en, twee jaar geleden, de korte roman, Zee-Binnen. Dit najaar verschijnt Kreutzersonate opus vier, bij uitgeverij Contact. Daar keerde zij terug na een verblijf van enkele jaren bij Querido.

Pas twee jaar geleden las ze De man zonder eigenschappen, van de in Oostenrijk geboren Robert Musil (1880-1942), een onbetwist meesterwerk waaraan de auteur in 1922 begon en dat bij zijn dood nog onvoltooid was. ,,Maar het boek is sindsdien bij me gebleven', zegt de Moor, ,,het paste mij heel goed. Ik heb het ondanks zijn dertienhonderd pagina's heel langzaam gelezen, tijdens een verblijf met vrienden in het huis van Reinbert de Leeuw, met uitzicht op mooi zuidelijk Europa. Iedereen was aan het werk. Ik had drukproeven bij me en De man zonder eigenschappen, dat hele dikke, vernieuwende boek. In de kamer naast me bestudeerde Reinbert de Leeuw de partituur van Franciscus van Assisi, een vijf uur durende opera van Messiaen. Ook hij was dus verdiept in een oeverloos werk – en ook in stilte. Eens te meer voelde ik daar weer de verbinding tussen de noten van de muziek met de woorden van de literatuur.'

Wat maakt Musil zo vernieuwend? ,,Zijn proza dat zich gedraagt als poëzie. Proza wijst ons erop dat de feiten, de dingen, de levens van de mensen, uitgebreider, gecompliceerder zijn dan we denken. Musil zegt: het is anders, de dingen zijn anders dan we denken. Dat vind ik een eigenschap van poëzie. Musils proza is breedvoerig, maar werkt nota bene als de meest concrete, toegespitste literaire vorm die wij kennen: de poëzie, dat is fascinerend. In een roman die zoveel pagina's telt, werkt dat absoluut verslavend.'

Hoe komt het dan dat Musils proza werkt als poëzie? ,,Het ligt aan het hele boek, dat je er steeds op wijst dat dingen anders zijn. Het hoofdthema van het boek is, denk ik, de speelse behandeling van de gedachte als fictie. Het is geen psychologisch boek: de personages gedragen zich geheimzinnig en krankzinnig, zonder dat er een uitstapje wordt gemaakt naar trauma's of fobieën. Ze doen dat volgens eigenzinnige poëtische wetten, dat is de logica van het boek en dat bevalt enorm. Psychologie kan in een kunstwerk heel storend zijn, omdat het wat ik de poëzie noem – dat irrationele handelen – doorbreekt. Het denken, de gedachte lijkt ons altijd het meest rationele dat we hebben en dan is het prachtig als er zo'n heel dik boek bestaat waarin juist de heel intelligente gedachten zo volstrekt irrationeel zijn.

,,Die speelse behandeling van de gedachte als fictie gaat werken als een raamvertelling en dat geeft je die duizelingwekkende droomwereld, waardoor je wegdrijft, waardoor je verslaafd raakt. Raamvertellingen hebben altijd iets waarvan je gek wordt – het is net een spiegel die maar doorgaat: je weet nooit waar je bent, je wordt in de rondte gedraaid net als in de vertellingen van Duizend en één nacht, de Decamerone of Het nachtelijk liefdesmaal van Michel Tournier. Je kunt De man zonder eigenschappen opslaan waar je maar wilt. Het is ingedeeld in kleine hoofdstukken, met lange titels waarin iedere keer een soort samenvatting wordt gegeven. Ik vind het net een feuilleton: na terugkomst van mijn verblijf in het Zuiden ben ik er verder in gaan lezen – 's morgens, in plaats van de krant. Ik kan dat iedereen aanbevelen.'

Toch heeft De man zonder eigenschappen een duidelijke vorm: twee boeken, waarvan het eerste uit twee delen bestaat en het tweede uit één. De Moor: ,,Het heeft een heel andere vorm dan we gewend zijn van een literair werk. Het is niet ingedeeld aan de hand van feiten, maar aan de hand van stemmingen, als een muziekstuk. Het eerste deel is vrolijk: daar leer je Ulrich kennen, de man zonder eigenschappen. Het tweede deel – de hoofdmoot van het boek, dat gaat over de zogenaamde `parallelactie' – is pure ironie. Dan komt het derde deel, waar Agathe, de zuster van Ulrich in het verhaal wordt gevlochten: dat is ernstig.'

De roman ademt de ondergang van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, weerspiegelt de intellectuele crisis van die tijd. Komt daar de sombere toon van het boek uit voort? ,,Het is een somber boek, maar verschrikkelijk leuk om te lezen, dat wil ik benadrukken. Het is een fresco van alles wat tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog heeft geleid, van een tijd waarin mensen geen persoonlijke verantwoordelijkheid namen. Het boek is daarom ook nu uitermate actueel: in de consumerende maatschappij van nu heb je ook die geest van volstrekte onverantwoordelijkheid. Een andere parallel is die Austro-Hongaarse dubbelmonarchie, een soort gemenebest in Europa – heel vergelijkbaar met het politiek correcte denken van nu, dat ons dwingt Europa als een eenheid te zien.'

Maakt dat De man zonder eigenschappen ook tot een politiek boek? ,,Nee, totaal niet. Een echt literair kunstwerk kan nooit politiek zijn. Literatuur is er niet om kritiek te leveren op de dingen, maar om iets vorm te geven. Musil was een estheticus, iemand die wat hij onder woorden bracht, met een esthetisch oog bekeek en Ulrich, de hoofdpersoon, heeft trekken van Musil zelf. Van muziek kun je altijd het beste schaamteloos aantonen dat het om esthetiek gaat: de meest abstracte van alle kunsten, maar ook de kunst die het meest op het gevoel inwerkt. Ik praat over literatuur altijd graag op een abstracte manier en dan merk ik wel eens dat men dat minder gevoelig vindt. Voor mij is het precies andersom en De man zonder eigenschappen bevestigt mij daar volledig in. Het is een ongelofelijk aangrijpend boek, en toch kun je er het beste abstract over praten.'

Opvallend veel schrijvers noemen De man zonder eigenschappen als een boek dat belangrijk voor hen is geweest. Ligt dat voor de hand? ,,Het is een avant-gardist, een eerste klas vernieuwer. Als ik Musil lees bevangt mij een gevoel van onrust. Dan wordt er iets in mij opgerakeld. Je hebt onder kunstenaars beginners en voltooiers. Bach was een voltooier, bijna ouderwets in vergelijking met zijn zoons. Musil is een beginner, een opener: het gebied dat hij heeft geopend is een oerbron en door ons, schrijvers, nog niet voor vijf procent ontgonnen.'

Robert Musil: `De man zonder eigenschappen'. Vert. Ingeborg Lesener. Meulenhoff, 1344 blz. ƒ67,50. Het Duitse origineel `Der Mann ohne Eigenschaften' is verkrijgbaar bij Rowohlt Taschenbuch in twee delen van ƒ41,85 per deel.