Kán de staat greep krijgen op NS?

Minister Netelenbos (Verkeer) vindt, evenals de meerderheid in de Tweede Kamer dat het rijk weer steviger greep moet krijgen op de Nederlandse Spoorwegen.

,,We gaan er niet weer een staatsbedrijf van maken'', zei minister Netelenbos (Verkeer) gisteren in de Kamer. Maar deskundigen zeggen dat de minister zelfs via een statutenwijziging weinig invloed op het spoorwegbedrijf kan krijgen. De gang van zaken bij NS heeft een ,,steeds sterkere frictie veroorzaakt tussen de leer en de praktijk'', zegt Steven Schuit. Hij is partner bij Allen & Overy, hoogleraar Internationaal commercieel en financieel recht in Utrecht en advocaat voor KPN (net als NS een structuurvennootschap).

Aanleiding voor het spoedoverleg met de Kamercommissie voor Verkeer en Waterstaat was een combinatie van grote en kleine gebeurtenissen, zoals de rellen bij het Centraal Station in Amsterdam op Koninginnedag, uitspraken van NS-directeur Huisinga in de media dat de ellende op het spoor nog wel anderhalf jaar aanhoudt en het slepende arbeidsconflict binnen het bedrijf.

Over de gebeurtenissen op 30 april, toen er te weinig treinen beschikbaar bleken om alle reizigers terug naar huis te vervoeren en vernielingen in Amsterdam werden aangericht, krijgt de commissie later een uitgebreide rapportage. Een aantal Kamerleden wil de chaos van die dag te beschouwen als een incident.

Dat ligt heel anders als de totale prestatie van NS als vervoerbedrijf wordt beoordeeld. Dan zeggen de Kamerleden hun collega Hofstra (VVD) na: ,,Zo kan het niet langer.''

Ingrijpen dus. Maar al is de minister de enig aandeelhouder, zo gemakkelijk gaat dat ook weer niet. NS is een vennootschap met een raad van bestuur en een raad van commissarissen die zelf uit moet maken of de (hoofd)directie voldoende presteert.

De verhouding tussen het Rijk en NS is in de afgelopen anderhalf jaar meer dan twintig keer in de Kamer aan de orde geweest. Een van de oorzaken hiervan is dat, zoals Netelenbos gisteren zei, de relatie tussen de overheid en NS in het eerste overgangscontract dat na de verzelfstandiging werd gesloten niet goed geregeld is. Haar voorganger en huidige collega Jorritsma (Economische Zaken) heeft dat geregeld.

De minister kan enige invloed uitoefenen via de zogenoemde prestatiecontracten die ze met de spoorwegen heeft gesloten, maar dat vindt ze net als de Kamerleden sinds het voorjaar 2000 toch wat te beperkt.

Op 12 mei 2000 liet ze de Kamer weten de positie van de staat via de statuten van NS te willen versterken. In die statuten van 1993 komt de overheid enkele keren ter sprake, maar de directe invloed op het bedrijfsbeleid wordt alleen gegeven via artikel 7 waar de minister de bevoegdheid krijgt om twee commissarissen te benoemen. Daar is voerigens slechts voor de helft gebruik van gemaakt, de overheid heeft één commissaris bij NS. De minister kan NS een boete opleggen als het bedrijf in gebreke blijft, maar daar de overheid enig aandeelhouder is, gaat het ten koste van haar eigen belangen. Hogere boetes betekenen minder winst en dus minder dividend voor de overheid.

De bedoeling was om op de aandeelshoudersvergadering van volgende week dinsdag de statuten aan te passen tot ze de staat invloed zouden geven op strategische beslissingen en grote investeringen. In het overleg gisteren kondigde Netelenbos aan dat ze daar nog mee wacht omdat er gelet op de recente gebeurtenissen méér zal moeten gebeuren. ,,Al moeten we niet op de stoel van de directie of commissarissen gaan zitten''.

De wijziging zal nu zeker ook betrekking hebben op de publieke of maatschappelijke functie van de spoorwegen. Dan gaat het dus direct om de kwaliteit van het reizigersvervoer en de capaciteit. Netelenbos gaat de zomermaanden gebruiken om hier met alle geledingen van het bedrijf over te praten, volgende week komt president-commissaris Jan Timmer bij haar op bezoek. De minister zal in die gesprekken niet ingaan op de wens van haar partijgenoot Van Gijzel om het vertrouwen in de directie aan de orde te stellen.

Welke mogelijkheden heeft de minister? Schuit zegt dat de staat als enig aandeelhouder, mits de statuten dat toelaten, rechtstreeks de commissarissen kan benoemen. In het overleg met de Kamer werd geopperd om de hele raad door de overheid te laten benoemen. Dat is echter tegen het beleid van de regering in.

Een andere mogelijkheid volgens Schuit is dat de overheid in de statuten bepaalt dat de overheid een bijzonder aandeel in NS krijgt, een zogeheten `golden share'. Maar dat zou strijdig zijn met wat Euro-commissaris Bolkestein wil. In Italië, Spanje en Griekenland, is hij met succes de strijd aangegaan tegen het bijzonder aandeel. Schuit: ,,Ook in Nederland heeft hij aangegeven hier op den duur van af te willen. KLM, KPN en TPG hebben nog zo'n golden share, maar zullen daar op den duur van afraken.''