Johan Grimonprez

Afgezien van het opstijgen en het landen is vliegen maar een saaie bezigheid. Iets meer spanning en sensatie in de lucht zou geen kwaad kunnen, vond ook de Belgische kunstenaar Johan Grimonprez. Daarom richtte hij Skyjack Air op, een luchtvaartmaatschappij voor adrenalineverslaafden die uitgekeken zijn op bungeejumpen of survivaltochten door de Ardennen. Bij Skyjack Air zit een vliegtuigkaping bij het pakket inbegrepen.

In de Flatland Galerie in Utrecht richtte Grimonprez een wachtruimte in waar toekomstige passagiers van Skyjack Air zich kunnen voorbereiden op hun avontuurlijke reis. In deze Inflight Lounge, een kale ruimte met gerieflijke stoelen die dezelfde onpersoonlijke sfeer uitademt als de wachtruimtes op willekeurig welke luchthaven, kun je alvast de `safety instructions' bestuderen. Er staan karretjes met kleine flesjes vliegtuigwijn en minuscule zakjes pinda's. En je kunt er kiezen uit een breed assortiment videobanden met vliegtuigrampenfilms als Air Force One, Die Hard en Airport.

Op tafel ligt het Inflight Magazine ter inzage dat Grimonprez vorig jaar uitgaf. Het tijdschrift lijkt wat betreft vormgeving als twee druppels water op de glossies die je in het voorvakje van je vliegtuigstoel aantreft, maar heeft een minder geruststellende inhoud. De plaatjes van zonovergoten stranden zijn vervangen door afbeeldingen van angstige passagiers, neergeschoten gijzelnemers en glimmende mitrailleurs. In het hoofdstuk `Passenger Information' lees ik dat je in de eerste klas vaak letterlijk en figuurlijk op de voorste rij zit, omdat de kapers deze cabine dichtbij de cockpit en de uitgang meestal tot hun commandopost inrichten. Verder worden er tips gegeven over welke maatschappijen het meest belaagd worden door terroristen en zijn er kaarten afgedrukt met historische `skyjack routes'. Handig is ook de kalender met risicodagen: de data waarop bijvoorbeeld de Palestijnen en Libiërs hun helden vereren.

Inflight Magazine heeft een hoog Discovery Channel-gehalte. Het bevat een uitgebreide geschiedenis van vliegtuigkapingen, interviews met terroristen, maar ook artikelen over UFO's en ontvoeringen door buitenaardse wezens. Op de cover staat een afbeelding van een vliegtuig dat in de Jordaanse woestijn tot ontploffing wordt gebracht. De foto werd dertig jaar geleden gemaakt. Toen waren er dagen dat er meerdere vliegtuigen tegelijk gekaapt werden (op Skyjack Sunday in 1970 bijvoorbeeld, gijzelde het Popular Front for the Liberation of Palestine maar liefst vier toestellen). In Havana werd de landingsbaan verlengd om het grote aanbod gekaapte Boeings te kunnen herbergen en in New York staakten de piloten onder het motto `stop hijacking now'.

Grimonprez' installatie bij Flatland is meer dan alleen een parodie op de gang van zaken in de burgerluchtvaart. Uit het professioneel opgezette Inflight Magazine blijkt wel dat de kunstenaar over een encyclopedische kennis over het onderwerp beschikt. Al jaren is Grimonprez geobsedeerd door vliegtuigkapingen. Hij maakte er de succesvolle film Dial H-I-S-T-O-R-Y (1997) over, die veel lof oogstte op de laatste Documenta in Kassel en sindsdien op talloze festivals en tentoonstellingen te zien is geweest. In deze documentaire gaf hij een historisch overzicht van terrorisme en formuleerde hij tegelijkertijd een scherpe kritiek op de medeplichtige rol van de media, die het nieuws haast als soap-opera's presenteren.

Met zijn Inflight Lounge beoogt Grimonprez feitelijk hetzelfde: hij wil laten zien dat de grens tussen fictie en realiteit zeer fluïde is. De Hollywoodfilms die de Belg ons voorschotelt hebben in belangrijke mate bijgedragen aan onze beeldvorming van terrorisme. Toch komt zijn boodschap in dit werk minder goed over. De kunstenaar wil dat de toeschouwer zijn eigen collage van beelden samenstelt, en zo de rode draden ontdekt. Maar dat is praktisch ondoenlijk: om al het materiaal te bekijken heb je minstens een week nodig. Dat ook Dial H-I-S-T-O-R-Y op deze tentoonstelling weer vertoond wordt, helpt niet echt. Deze film is bij het weerzien na vier jaar nog steeds zo overtuigend, dat de rest opeens overbodig lijkt.

Johan Grimonprez: `Inflight'. T/m 17 juni in Flatland Galerie, Lange Nieuwstraat 7, Utrecht. Open wo t/m zo, 12-17u.