Blockbusters

Je weet wat er gaat gebeuren. Een regisseur of een producer stuit op een bijzonder interessante historische gebeurtenis waarbij enorm gevochten is. Daar zit een film in. Er wordt een groot kapitaal verzameld, en met de beste acteurs en de modernste middelen wordt de geschiedenis tot leven gebracht. ,,Dit wordt onze grootste onderneming'', zei Churchill tegen generaal Eisenhower in hun eerste gesprek over de Invasie. (Over vijf dagen is het 57 jaar geleden dat de eerste soldaten aan land kwamen). Het werd de grootste onderneming tot dusver van Steven Spielberg, Saving Private Ryan. Op een van de eerste dagen na de première ben ik gaan kijken. Het was op een moordend hete dag in New York, de eerste ochtendvoorstelling. In de zaal veroorzaakte de airconditioning een winterse kilte. Het publiek bestond uit een stuk of tien mannen die eruit zagen als veteranen. De film begon. Twintig minuten ongelofelijk lawaai. Een soldaat raapt zijn eigen afgeschoten arm van het strand. Schuin voor me verdween een medekijker tussen de stoelen. Van aandoening? Nee, door de kou bevangen. Pas in de buitenlucht kwam hij bij. Lousy movie, zei hij en hij wandelde weg. Toen moest het eigenlijke verhaal nog beginnen.

De ondergang van de Titanic. Het schip was mooi gedaan. Het zonk volgens de plaatjes die me als kind hadden gefascineerd. Een beter woord is er niet. In het bad liet ik de Titanic zinken, een bootje van blik met een veermotor. Mijn knie was de ijsberg. Scheepjes van blik kunnen uitstekend zinken. Latere generaties die het met plastic moeten doen, komen iets tekort. Het verhaaltje dat de ondergang van de Titanic bij elkaar moet houden, is het onmiddellijk vergeten waard. Jurassic Park heb ik ook gezien. Een kudde brontosaurussen in een mistige vallei, de triceratrops en de tyrannosaurus rex. Het grijpt je regelrecht in de kinderziel. Maar dan wordt in het verhaaltje de oplichter actief. Hij wil met de tot leven gewekte oertijd de vrije markt op. Dat kan niet ongestraft blijven. Men zit in het oerbos nog rustig bij een glaasje Pepsi Cola te praten. Dan begint het oppervlak van de Pepsi rimpelingen te vertonen. Dat komt door het gestamp van een naderende tyrannosaurus. De oplichter verstopt zich op de wc. Oplichters zijn altijd banger dan eerlijke mensen. De tyrannosaurus loopt regelrecht naar de wc en hapt de boosdoener van de bril. Ik had het in geen enkel opzicht voor mogelijk gehouden. In de bioscoop ging een hoeraatje op.

Nu komt Pearl Harbor, de film van Jerry Bruckheimer en Michael Bay over de Japanse verrassingsaanval op de marinebasis. Heeft 135 miljoen dollar gekost, dat is 45 miljoen per uur. De criticus van de New York Times, A.O. Scott, heeft het uitgerekend. En ja, je weet wat er met dat geld gedaan is, je weet wat er gaat gebeuren. `Alles is uit de kast gehaald', zoals het heet, niets hebben de makers nagelaten om je horen en zien te doen vergaan. Door de tropische ochtendnevel komen de Japanners aanrazen en alles ontploft beter, brandt laaiender, vliegt overtuigender aan duizend stukken dan ooit tevoren. Dat weet je, daar kom je voor: om de verrassing te ondergaan van wat geen verrassing is. ,,Nooit hebben zovelen zoveel tijd, geld en energie besteedt aan zo weinig'', besluit Scott zijn recensie.

Het genre heet blockbuster, genoemd naar de bom die de Geallieerden in de Tweede Wereldoorlog hadden ontwikkeld om met één explosie een blok huizen te verwoesten. In de 21ste eeuw is de blockbuster van de bioscoop het dilemma, het repeterende gewetensconflict van de critici. Het lezen van zoveel mogelijk recensies over een blockbuster is, om het in verband met het onderwerp dramatisch uit te drukken, als een meegesleurd worden in de draaikolk van de gemengde gevoelens. Ja, ze zaten paf van het geweld der speciale effecten. Nee, dat toppunt van goedkope simplificatie wilde er niet meer in. Moest dit nog voor kunst doorgaan? Schijnheiliger kon het niet. En toch zaten ze ook hier weer verstijfd in het donker, overweldigd door het fluiten van de kogels en het om hun moeder roepen van de zwaargewonden, in dolby-superstereo-hifi. Er schijnt ook nog heel wat reclame van de sponsors in te zitten. Niet de Japanners, niet de Amerikanen, niet de producenten maar de pluggers van Gillette, Ray Ban, Ballantines en Levi's zijn de werkelijke overwinnaars in Pearl Harbor, schrijft Der Spiegel.

Zo ontwikkelt de kritiek zich tot het turven van logo's en reclame-etiketten. Intussen wachten nog veel historische gebeurtenissen op een blockbuster-behandeling. Omstreeks deze tijd is het zestig jaar geleden dat Kreta door Duitse parachutisten werd veroverd. De oorlog blijft een goudmijn.