Pearl Harbor: oorlog als teamsport verbeeld

De film `Pearl Harbor' is vorige week op een Amerikaans vliegdekschip bij Hawaï in première gegaan. Amerikaanse critici menen dat Pearl Harbor de historische ontreddering van destijds geen recht doet.

`Pearl Harbor' is voor 95 procent van de Amerikanen de titel van een nieuwe film. Voor ouderen en de gelukkige scholieren met geschiedenisles betekent Pearl Harbor ook het Japanse verrassingsbombardement op Hawaï van 7 december 1941, dat de Amerikaanse Azië-vloot wegvaagde en de Verenigde Staten bracht tot volledige deelname aan de Tweede Wereldoorlog.

De film is eind vorige week bij Hawaï in première gegaan aan boord van het Amerikaanse vliegdekschip John C. Stennis, dat er op marinekosten speciaal voor was overgevaren uit San Diego. De Disney-studio's, die in het tweede kwartaal een verlies van 567 miljoen dollar bekend maakten, hadden er 5 miljoen dollar voor over deze extravagante lancering op historische locatie te organiseren.

Het was allemaal niet vergeefs. De première viel opzettelijk samen met Memorial Day, de nationale herdenking van de gevallenen. In het eerste, verlengde weekeinde legden kijkers in 3214 bioscopen in de Verenigde Staten 75 miljoen dollar neer om het drie uur durende spektakel te zien. Pearl Harbor laat alleen The Lost World: Jurassic Park voor gaan (90 miljoen in het zelfde weekeinde vier jaar geleden). Pearl Harbor heeft 135 miljoen gekost. Ook in Japan wordt de film op de markt gebracht, in een lichtelijk aangepaste versie. Uitroepen als `Jap suckers' worden verwijderd, en het patriottische slot van de film wordt afgezwakt.

Het enige wat niet helemaal meevalt zijn de reacties. Veel recensenten verwijten de film noch de historische ontreddering van destijds, noch Hawaï, noch het verzonnen liefdesverhaal à trois recht te doen. Sterpiloot Ben Affleck wordt vlak spel verweten. Zijn verpleegster-geliefde Kate Beckinsale krijgt de tekst niet om er veel meer leven van te maken. Iedereen spreekt in oneliners. Serieuze uitspraken worden, als in melige sitcoms, afgerond met een grapje.

Volgens Associated Press-recensent David Germain hebben Jerry Bruckheimer (producer) en Michael Bay (regisseur, samen eerder makers van Armageddon) ,,een zielloos monster geschapen dat het filmequivalent van een bominslag teweeg brengt''.

A.O. Scott van The New York Times, één van de mildere critici, schrijft: ,,Ondanks alle nationaal-dramatische pretenties (alsof nationaal drama recht evenredig is met speelduur en aanzwellende muziek) komt de film het beste tot zijn recht als boem-boem-actiefilm, een luide symfonie van bombardement en explosie, die verlevendigd is door een nerveuze montage en gelikte computer-animaties''.

The Washington Post ziet het iets positiever. De krant waardeert Pearl Harbor als een typische film uit het midden van de Tweede Wereldoorlog, ,,toen romantische idealisering van de oorlog nog mogelijk was''. De beste film uit die periode was Casablanca, schrijft Stephen Hunter, ,,waarvan het low-tech plot resoneert onder het high-tech plot van Pearl Harbor''. Afgezien van het hopeloze laatste uur vindt deze criticus de film ,,een betere tranentrekker dan Titanic''.

Op diverse elektronische bulletin boards hebben de eerste bioscoopgangers hun mening gespuid. Die vallen globaal in twee categorieën uiteen. Volwassenen klagen dat het ,,geen film maar visueel snoepgoed'' is, ,,waarschijnlijk zo laf en kleurloos om export naar Japan niet in de weg te staan''. Een enkeling raadt aan een video te huren met aanzienlijk betere oorlogs-actiefilms: met name Wings (Oscar-winnaar in 1927) en Tora! Tora! Tora!.

Frank Rich, chroniqueur van The New York Times, zet alle tekortkomingen op hun kop. In zijn ogen is Pearl Harbor ,,een essentieel historisch document niet van de tijd waarover hij pretendeert te gaan, maar van onze eigen tijd''. De 40-minuten durende bombardements-scène ziet hij als een `state of the art'-videospelletje. ,,Het verschijnsel oorlog wordt getransformeerd tot een inhoudsloos, maar vaag stimulerend soort oefening in teamsport-mentaliteit, die goed van pas komt voor kerels die indruk willen maken op rondborstige verpleegsters. [..] Pearl Harbor is de reductio ad absurdum van de hausse in oorlogsfilms als toppunt van extreme uitputtingssporten.''

Voor Rich komt deze hausse in stoerdoenerige oorlogsfilms voort uit meer dan een beetje ,,overcompensatie van wat ontbreekt in ons nationale leven: een doel, welk dan ook, dat groter is dan wij zelf.''

Morgen in CSIan Buruma over `Pearl Harbor'.