Nu ook eind Sovjet-tijdperk Gazprom

Het tijdperk van de stoere gasmannen lijkt bij Gazprom voorbij te zijn. President Poetin stelde gisteren zijn vertrouweling Alexej Miller aan als de nieuwe topman. Maar zijn voorganger is nog niet uitgeschakeld.

Dat de dagen van Rem Vjachirev als baas van Gazprom geteld waren, tekende zich al langer af. De erosie van diens machtspositie kwam onlangs scherp aan het licht in de Volosjin-tapes: afgeluisterde telefoontjes van Aleksander Volosjin, de chefstaf van het Kremlin.

De gaskoning van Rusland bleek in maart dit jaar niet direct te kunnen bellen met Volosjin. Het contact verliep via secretaresses – veelzeggend binnen de Russische verhoudingen. Nog omineuzer, Vjachirev slaagde er niet in een afspraak te maken. Nadat de chefstaf van het Kremlin na veel heen en weer gebel genadig besloot Vjachirev te ontvangen, zegde hij de afspraak op het laatste moment weer af om thuis zijn verjaardag te vieren. Het Kremlin dat Rem Vjachirev laat bungelen: nieuwe tijden, nieuwe zeden. Onder president Jeltsin ging voor het hoofd van Gazprom altijd de rode loper uit. Wat goed was voor Gazprom, was immers goed voor Rusland.

Gazprom zit op een kwart van 's werelds gasvoorraad, staat voor 15 procent van de Russische staatskas, 20 procent van de export, 8 procent van het bruto nationaal product. Een staat binnen de staat, zo heet het, maar waar Gazprom en de staat botsten, won Gazprom. Zo dolf de hervormingsgezinde premier Kirilenko in 1998 het onderspit toen hij meer greep wilde krijgen op de aardgasgigant – diens belastingminister Boris Fjodorov bleef niet lang op zijn post toen hij probeerde Gazprom realistische belastingen te leggen. Want belastingen, daarvan houdt Gazprom niet zo, evenmin als van westerse concepten als rechten van aandeelhouders of een transparante bedrijfsvoering. Binnen Gazprom maakte een kleine club `rode directeuren' de dienst uit – een elite van de gazzoviki, gasmannen die in Sovjet-Unie carrière maakten.

Minister van Aardgaswinning Viktor Tsjernomyrdin was verantwoordelijk voor de privatisering Gazprom. De staat hield 38 procent van de aandelen, maar besteedde het stemrecht uit aan het management. Tsjernomyrdin werd in 1992 premier en gaf Gazprom in handen van zijn beschermeling Vjachirev. De Gazprom-premier stelde het bedrijf vrij van tal van belastingen en beschermde het tegen elke concurrentie. Zo erfde Gazprom het hele pijpleidingnet van de Sovjet Unie en kon het derden onmogelijke tarieven vragen als ze daarvan gebruik wilden maken. Oliebedrijven als Lukoil moeten hun gas daarom gewoon affakkelen.

In ruil leverde Gazprom op de binnenlandse markt gas tegen afbraakprijzen, zodat de verwarming voor de doorsnee Rus betaalbaar bleef. Bovendien sprong Gazprom president Jeltsin in tijden van nood financieel bij. Diens `partij van de macht' Ons Huis (Nas Dom) Rusland heette in de volksmond Nas Dom Gazprom. Onbetaalde rekeningen van lokale autoriteiten liet Gazprom eindeloos oplopen – hoe meer schuldenaars, hoe meer invloed. Winst maakt Gazprom eigenlijk alleen in het buitenland. Wel zorgde de Gazpromtop goed voor zichzelf. Vjachirevs vermogen werd in 1999 op 500 miljoen dollar geschat, dat van Tsjernomyrdin op 300 tot 400 miljoen.

Vjachirev en zijn gazzoviki weten alles van gas, geld en macht, maar weinig van bedrijfsvoering. Zoals veel collega-oligarchen kocht Vjachirev in de jaren negentig alles dat los en vast zat: banken, villaparken, mediabedrijven, hotelketens, een mineraalwaterfabriek, een telecommunicatiesatelliet. Overal werd in geïnvesteerd behalve in de productie en infrastructuur van het bedrijf. Om daarvoor geld bijeen te krijgen, moest stevig in het buitenland worden geleend. De hoge gasprijzen van vorig jaar maskeerde het financiële wanbeheer: in 1999 boekte Gazprom nog 2 miljard dollar verlies. De afgelopen jaren waren er bovendien steeds meer aanwijzingen dat Vjachirev en zijn vrienden Gazprom vrij systematisch uitholden.

Onder de nieuwe leider, Vladimir Poetin, hoopte Gazprom het oude spel voor te zetten: een economische vrijbrief in ruil voor politieke steun. Zo bracht Gazprom in dienst van het Kremlin onlangs de kritische tv-zender NTV tot zwijgen. Eerder had men de in ongenade gevallen oligarch Goesinki een miljard dollar geleend in ruil voor vriendelijke publiciteit – een typische Gazprom-investering. En wanneer Poetin buurlanden onder druk wilde zetten, draaide Gazprom de gaskraan dicht.

Maar op 29 juni vorig jaar bleek dat het Kremlin niet langer lijdzaam toekeek hoe Gazprom werd geplunderd. Voor het eerst maakte het Kremlin gebruik van zijn stemrecht en plaatste een staatsopzichter, de 35-jarige jurist Dmitri Medvedev, in de raad van bestuur.

De rol van Vjachirev en zijn rode directeuren is nog niet uitgespeeld. Vjachirev is gisteren benoemd tot voorzitter van de nieuwe board of directors. Snelle hervormingen bij een moloch als Gazprom zijn niet te verwachten. Maar wil het bedrijf de buitenlandse investeringen binnenhalen die het zo nodig heeft, dan is snelheid juist geboden.