`In Iran kostte mijn werk mensenlevens'

Soheila Najand vluchtte jaren geleden uit haar werk is nu te zien op een tentoonstelling in Arnhem. ,,Allochtoon zijn is modieus'', zegt Najand.

Ze is beeldend kunstenaar, filmmaker, grafisch vormgever, docent, tentoonstellingsmaker en veelgevraagd panellid in debatten. Haar agenda is van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat volgeboekt. Sinds Soheila Najand (Teheran, 1957) elf jaar geleden in Arnhem kwam wonen heeft ze haar plek in de Nederlandse kunstwereld met een onstuitbare werkdrift bevochten. Deze zomer neemt ze deel aan kunstprojecten als de door Jan Hoet samengestelde Sonsbeek-tentoonstelling in Arnhem en de manifestatie Waterproof in Fort Asperen.

Najand heeft veel tijd in te halen. Ze studeerde grafische vormgeving aan de kunstacademie van Teheran toen in 1979, vlak voor haar eindexamen, de revolutie uitbrak en de academie door de a-yatolla's gesloten werd. Ruim zeven jaar zat ze ondergedoken in Iran, voor ze via Turkije naar Nederland vluchtte. ,,Ik denk dat er in Nederland weinig mensen zo intensief van de vrijheid gebruik maken als ik'', lacht Najand. Over haar leven in Iran en haar vlucht naar het Westen praat ze liever niet. Het enige dat ze kwijt wil is dat ze in haar studententijd activist was en dat haar sociaal geëngageerde kunstprojecten het haar onmogelijk maakten om in haar vaderland te blijven. ,,In Iran kostte mijn kunst mensenlevens'', zegt ze.

In Nederland startte Najand een grafisch ontwerpbureau, Social Design, en richtte ze Interart op, een stichting voor interculturele en multidisciplinaire kunstprojecten. ,,Interart is geboren uit onvrede'', vertelt Najand. ,,In musea en galeries zag ik overal dezelfde kunst, doodsaai. Daarom ben ik op zoek gegaan naar galeries die werken uit andere culturen exposeerden. Ik kan niet begrijpen dat al die tentoonstellingsmakers zelf niet moe worden van het steeds maar herhalen van dezelfde eurocentrische visie, terwijl er nog zoveel andere visuele talen te ontdekken zijn.''

Volgens Najand kan kunst een belangrijke rol spelen in het dichter tot elkaar brengen van verschillende culturen. ,,Kunst is een noodzaak'', zegt ze stellig. ,,Het zorgt voor de verfijning en vitaliteit van onze cultuur. Nu leven we in een tijd van individualisme, maar ook in een tijd waarin verschillende culturen naast elkaar leven. Dat zorgt voor een hoop misverstanden. Er is grote behoefte aan een nieuwe grammatica, een visuele taal die we allemaal begrijpen.''

Voor Najands ideeën over wat zij zelf `intercultuur' noemt, is steeds meer belangstelling. ,,Allochtoon zijn is modieus'', zegt ze spottend. Ze werd gevraagd om een kunstwerk te ontwerpen voor een Amsterdamse volksbuurt, ze maakte een ontwerp voor het slavernijmonument en kreeg een grote opdracht van de Rietveld Academie om een vierjarig plan te maken voor de instroom van nieuwe studenten. De komende weken trekt Najand de achterstandswijken van Amsterdam in, om door presentaties in jongerencentra migranten te interesseren voor de oriëntatiecursus van de academie.

Najand: ,,Over twee jaar is het overgrote deel van de Amsterdamse jongeren migrant. Je kunt je bedrijf niet runnen als je daar geen aandacht voor hebt. Om deze jongeren te interesseren voor het kunstonderwijs moet je eerst heel veel vooroordelen wegnemen. De gangbare opvatting bij veel jonge allochtonen is dat kunstenaars in armoede leven en er gek uitzien. Ik wil hen laten zien dat ze dagelijks met kunst in aanraking komen, dat het kopje waaruit ze drinken en de kleding die ze dragen door kunstenaars zijn vormgegeven.''

In haar eigen kunstuitingen, veelal theatrale installaties, heeft Najand een beeldtaal ontwikkeld die oosterse en westerse elementen combineert. Haar herinneringen aan Iran spelen hierin nog steeds een belangrijke rol. Op het Triple X-festival toonde Najand enkele jaren geleden een werk dat verwees naar de boekverbrandingen in Iran. Op de grond lagen tientallen opengeslagen boeken, waarop videobeelden van stromend water geprojecteerd werden. Najand vertelt hoe ze het destijds niet over haar hart kon verkrijgen om haar boeken te verbranden en dat ze ze daarom, met gevaar voor eigen leven, aan de rivier had meegegeven. De afgelopen maanden toonde Najand beide werken op de Biennale van Cairo, en sleepte er de Biennaleprijs mee in de wacht.

Voor Waterproof, een tentoonstelling over de toekomst van de Hollandse Waterlinie die binnenkort in Fort Asperen geopend wordt, verdiepte de Iraanse zich in de Nederlandse geschiedenis. Najand: ,,Ik kwam de naam van Hugo de Groot tegen. Toen ik las dat hij uit Slot Loevestein ontsnapt was in een boekenkist, bracht ik dat in verband met mijn eigen herinneringen. Een vlucht temidden van boeken, dat leek me het mooiste dat er is.''

Najand ontwierp een hotelkamer voor een van de vertrekken van het fort. ,,Ik maak een bed in de vorm van een open boek. De kolommen met teksten worden op zijden lakens gedrukt die het bed als een hemel overwelven. Zodra de bezoeker op het bed gaat liggen, worden videobeelden gestart.''

,,In Iran droomde iedereen over vrijheid, maar niemand wist wat het was. De eerste ochtend in Nederland stond ik al om zes uur op straat om de vrijheid te proeven en mijn landgenoten te leren kennen. Uren heb ik gewacht, totdat er een oude vrouw op een fiets voorbijkwam. Dat had ik nog nooit eerder gezien. De zelfstandigheid die zij uitstraalde was prachtig.''

Werk van Soheila Najand is te zien op `Locus Focus/Sonsbeek 9' (3 juni t/m 23 september in Park Sonsbeek en plein Kronenburg, Arnhem) en `Waterproof' (23 juni t/m 30 september in Fort Asperen, Acquoy. Di t/m zo 10-18u.)