`Er is niet zoiets als een Duitse ethiek'

Genetisch onderzoek is een ethische kwestie, die in Duitsland met zijn nazi-verleden buitengewoon zwaar weegt. Vandaag debatteert de Bondsdag over het hoe, wat en waarom van genetisch onderzoek.

In Duitsland dreigt een burgeroorlog, waarschuwde deze week Die Zeit. Om precies te zijn een morele burgeroorlog. Politici, wetenschappers en commentatoren buitelen al weken over elkaar heen met argumenten vóór en tegen de `biomedische' wetenschap met betrekking tot embryo's.

Een wet uit 1991 verbiedt iedere vorm van onderzoek aan embryo's. Artsen mogen een bevruchte eicel niet controleren op genetische afwijkingen voordat die bij vrouwen wordt geïmplanteerd (de zogeheten pre-implantatie genetische diagnostiek of PGD). Met eicellen die overblijven na een reageerbuisbevruchting mag niet worden geëxperimenteerd.

Wanneer in Duitsland het woord `gen' valt, gaat meteen een alarm af. Zeker als het wordt gecombineerd met `manipulatie'. Niet dat de Duitsers alle vormen van biotechnologie afwijzen. Integendeel, ongeveer een vijfde van alle biotechnologische bedrijven in Europa is Duits, goed voor zo'n 11.000 arbeidsplaatsen. Maar zo gauw het over genetisch onderzoek naar mensen gaat, doemen de schaduwen van het nazi-verleden op.

,,Eugenetica, euthanasie en selectie: het zijn begrippen, die in Duitsland verbonden zijn met pijnlijke herinneringen.'', zei de Duitse president, Johannes Rau, op 18 mei in zijn Berliner Rede. Het zijn begrippen die afkeer oproepen – en terecht, vindt Rau. Dat het om Duitse herinneringen gaat, betekent voor hem niet dat het alleen voor Duitsers verboden terrein is. ,,In fundamentele ethische vragen bestaat er geen geografie van wat wel en niet is toegestaan'', aldus Rau. ,,Er is niet zoiets als een Duitse ethiek.''

Rau reageerde in zijn rede op eerdere uitlatingen van bondskanselier Gerhard Schröder. Maar Schröder – die zich voor de camera graag hult in een witte laboratoriumjas – is een pragmaticus. Niks tegen ethiek, vindt Schröder. Maar er is meer dan alleen de ethiek van de bescherming van embryo's. Het is net zo goed ethisch om mensen met ernstige ziektes niet te vergeten. En het is ook ethisch om over arbeidsplaatsen en een welvarende toekomst van het land na te denken. Duitsland dreigt wetenschappelijk en economisch de boot te missen als wordt vastgehouden aan het verbod op ieder genetisch onderzoek bij mensen.

Voor Rau is de wet die onderzoek aan embryo's verbiedt heilig. Want er zijn nu eenmaal dingen die we nooit mogen doen, zelfs al denken we dat ze grote voordelen hebben – maar dachten we dat ook niet van de kernenergie, herinnert Rau zich. ,,Taboes zijn geen relicten van een pre-moderne samenleving, geen tekens van irrationaliteit'', zegt Rau. ,,Taboes aanvaarden kan het resultaat zijn van verlicht handelen en denken.''

De president en de kanselier – sociaal-democratische partijgenoten – vertegenwoordigen de polen in het debat. De scheidslijnen lopen dwars door de politieke partijen en dwars door de regeringscoalitie heen. Maandag kreeg Schröder steun van Rau's voorganger, de christen-democratische oud-president Roman Herzog, die in het rechtse dagblad Die Welt waarschuwt voor ,,absolute verboden''. Herzog is niet bereid om een ziek kind ,,dat de dood in de ogen ziet'' uit te leggen welke ethische argumenten er zijn om wetenschappers te verbieden zijn redding mogelijk te maken. ,,Laat dat degenen maar doen die ethisch meer verheven zijn, en die alles zo precies weten.''

Het felst tegen een versoepeling van de regelgeving zijn de Groenen. Zo fel zelfs dat de Berlijnse kardinaal Georg Sterzinsky zich onlangs liet ontvallen dat de katholieke kerk zich in ethische kwesties vaak meer thuisvoelt bij de Groenen dan bij de christelijke partijen. Het was de Groene minister van Volksgezondheid, Andrea Fischer, die vorig jaar tijdens een symposium opperde om de bestaande wet nog verder aan te scherpen. Ze sneuvelde in de nasleep van de BSE-crisis en werd opgevolgd door de veel pragmatischer Ulla Schmidt van de SPD – die het ministerie snel zuiverde van al te ethische scherpslijpers. Maar Schmidt hoeft er voorlopig niet op te rekenen dat haar partij een wijziging van de embryowet erdoor zal drukken. Zij weet haar partijgenoot en minister van Justitie Herta Däubler-Gmelin tegenover zich. Onderzoek naar mogelijke genetische afwijkingen bij embryo's, de PGD, wijst Däubler-Gmelin als ,,pure selectie'' van de hand. Ze houdt ,,de deur naar het kweken, klonen en selecteren van mensen'' stevig dicht.

Maandag kwamen de christen-democraten met hun visie – die de `terugkeer' van kardinaal Sterzinsky zeker niet zal bespoedigen. Een definitief standpunt heeft de partij nog niet ingenomen. Er is meer tijd nodig om ,,bruggen te bouwen tussen een waardegebonden en vooruitgangsvriendelijke positie'', zoals partijvoorzitter Angela Merkel het uitdrukte. Voormalig CDU-voorzitter Wolfgang Schäuble vindt het onaanvaardbaar dat door de huidige wetgeving bevruchte eicellen met een genetische afwijking eerst worden geïmplanteerd om later tijdens de zwangerschap alsnog te worden geaborteeerd. Schäuble zou daarom in de wet een link willen leggen tussen de bevruchte eicel en de moeder, voordat van `menselijk leven' wordt gesproken. Tegenstanders roepen dat Schäuble daarmee bevruchte eicellen vogelvrij verklaart.

Voorlopig lijkt een aanpassing van de wet er niet te komen. Volgens een onderzoek van Die Welt is een meerderheid van de Duitsers tegen. Dat vrouwen daardoor hun heil elders – bij voorbeeld in Nederland – zoeken, is volgens de Groene Europarlementariër Hiltrud Breyer onontkoombaar. ,,In Tsjechië is handel in organen toegestaan. Dat is voor ons ook geen reden om dat hier goed te vinden.''

    • Paul Luttikhuis