Druppels op het hoofd

Soedanezen versieren hun huid al eeuwenlang met littekens. Sommige etnische groepen hebben uitbundige geometrische patronen van stippen en strepen op hun gezicht. In Europa en Amerika stijgt de populariteit van het littekenen, als alternatief voor tatoeages.

Scarification – huidversiering met littekens – is al eeuwenlang een populaire gewoonte in Afrika. Met name in Soedan komt het veel voor en per regio zijn de littekens verschillend: Noord-Soedanese stammen hebben meestal alleen wat inkervingen op de slapen, maar in het zuiden van het land kent de creativiteit geen grenzen. Sommige etnische groepen bedekken het hele lichaam met stippen en strepen en ook het gezicht wordt uitbundig versierd met geometrische patronen.

Ook andere vormen van body-manipulation zijn wijd verbreid in Soedan. Zowel mannen als vrouwen hebben piercings door lip, neus en oren. Als kinderen een jaar of tien oud zijn, worden vaak een paar voortanden verwijderd, waarna beugels ervoor moeten zorgen dat de overgebleven tanden naar voren gaan groeien. Een fietsenrek van vooruitstekende tanden is zowel in Noord- als Zuid-Soedan het schoonheidsideaal.

Littekenen is een eeuwenoud gebruik. Doordat grote delen van Soedan vrijwel volledig zijn geïsoleerd van de buitenwereld, is het ritueel blijven bestaan. Dat geldt met name voor het zuiden, waar sinds 1983 een burgeroorlog woedt. Elke etnische groep – er zijn er ruim 150 in Soedan – heeft zijn eigen littekenpatronen en kenners kunnen in één oogopslag zien waar iemand vandaan komt. Een probleem is wel dat steeds minder Soedanezen naakt rondlopen, zodat een groot deel van de littekens verborgen blijft.

,,We gebruiken een vishaak om littekens te maken'', zegt Charles Deng van het Shilluk-volk uit Zuid-Soedan. ,,De huid wordt opgelicht, waarna we het topje eraf snijden. De wond geneest als een poliepje.'' Bijna alle Shilluk hebben een rij poliepjes, die van het ene oor via het voorhoofd naar het andere oor loopt. De poliepjes zijn soms wel een centimeter hoog. ,,De lengte is afhankelijk van de kruiden die je in de wond smeert'', zegt Deng, die zelf relatief korte poliepjes heeft. Bijna elk dorp gebruikt een ander kruid.

Op de begraafplaats achter het VN-gebouw in de hoofdstad Khartoum maakt Deng kolenstoven van oud ijzer, die Soedanese vrouwen gebruiken om op te koken. Deng zit in het zand, onder de schaduw van een boom. Net als de meeste andere Zuid-Soedanezen is hij lang en slank, lichaamslengtes van meer dan twee meter zijn geen uitzondering bij volken als de Shilluk. Zuid-Soedanezen zijn geboren basketballers. Behalve op zijn hoofd heeft Deng ook littekenpatronen op zijn buik. ,,Mijn lichaam is een boek'', zegt hij, terwijl hij zijn T-shirt omhoogtrekt. Verschillende rijen littekens worden zichtbaar, allemaal op gelijke afstand van elkaar. Deng vertelt dat er tijdens het volwassen worden telkens nieuwe littekens worden bijgezet. ,,Een man die geslachtsrijp is, laat een rijtje littekens op zijn buik aanbrengen. Als hij trouwt en kinderen krijgt, komen er andere patronen bij. Aan iemands littekens kun je zijn hele leven aflezen.''

De Duitse fotografe en cineaste Leni Riefenstahl fotografeerde in de jaren zestig en zeventig de traditioneel levende volken van Soedan en hun littekenpatronen. Het langst verbleef ze bij de Nuba, een volk dat leeft in het berggebied op de grens tussen Noord- en Zuid-Soedan. Riefenstahl, die naam maakte met propagandafilms voor nazi-Duitsland, publiceerde twee fotoboeken over haar reizen. De Soedanese regering was niet blij met de foto's van Riefenstahl. Haar boeken toonden Afrikanen die het prototype van de `nobele wilde' leken te zijn. Op sommige foto's was te zien hoe de littekens werden aangebracht: de jongens en meisjes zaten in een grote plas bloed. Op andere foto's stonden Soedanezen die zonder gêne naakt rondliepen. De Soedanese machthebbers schaamden zich dat Soedan werd afgebeeld als een land waar mensen naakt rondom kampvuren dansten. Zij wilden Soedan een modern imago geven.

Mede door de fotoboeken van Riefenstahl startte de overheid een campagne om de Nuba te civiliseren. Ze werden naar school gestuurd en men dwong hen kleding te dragen. Ook het littekenen moest volgens de autoriteiten verdwijnen. Christelijke en islamitische missionarissen werden ingezet bij het beschavingsoffensief.

,,Het littekenen is langzaam aan het verdwijnen'', zegt Mohamed Hamdun, faculteitshoofd aan de universiteit van Kordofan. ,,Op het platteland gebeurt het nog steeds, maar in de steden vinden mensen het primitief.'' Soedanezen die littekenpatronen op hun gezicht hebben worden uitgelachen. Stedelingen vinden hen onbeschaafde boeren die nog in de Middeleeuwen leven. Vooral hoogopgeleide Soedanezen kijken neer op het ritueel.

Hamdun, in een witte jurk en dito tulband, woont in de stad El-Obeid, 600 kilometer ten zuidwesten van Khartoum. Hij is Nuba en herinnert zich nog goed dat het boek van Riefenstahl verscheen. Op de binnenplaats van zijn huis, waar zijn stokoude vader en moeder voorzichtig rondschuifelen, vertelt Hamdun walgend over `die Duitse mevrouw'. ,,Ik heb zelf geen littekenversieringen'', zegt Hamdun trots. ,,Mijn ouders waren beschaafde mensen.'' Hamdun is duidelijk beïnvloed door het beschavingsoffensief van de Soedanese regering. ,,Europeanen laten altijd de slechte kanten van Afrika zien. Nadat het boek van die Duitse mevrouw verscheen, kwamen grote stromen toeristen naar Soedan. Bijna alle Europeanen behandelden de Nuba als een vreemde diersoort.'' Maar lang bleven de toeristen niet komen. Door het oorlogsgewoel zijn de Nuba-bergen tegenwoordig verboden gebied.

Terwijl het littekenen in Soedan langzaam verdwijnt, neemt de populariteit in Europa en Amerika toe. Na de tatoeages zijn excentrieke Westerlingen toe aan iets nieuws. De Westerse interesse voor scarification leidt echter niet tot dezelfde uitbundige taferelen als in Soedan. De meeste Westerse liefhebbers nemen een littekenversiering op de bovenarm. Hun gezicht laten ze intact.

Maar wellicht gaat dat veranderen. Twintig jaar geleden keken Nederlanders raar op als iemand een penis-piercing had, maar tegenwoordig is het in bepaalde kringen niet abnormaal meer. En van piercings door neus en lippen kijken nog maar weinigen op.

Een nadeel van littekenen is dat het heel pijnlijk is, veel meer dan een tatoeage of een piercing. Soedanezen met littekenversieringen vertellen huiverend over de ontberingen die ze moesten doorstaan. Maar in het Westen zijn daar verdovingen voor en staat weinig het aanbrengen van opzettelijke littekens in de weg.