Zin in geweld

`Sla niet zonder reden, dan is iedereen tevreden', is de winnende slagzin van de wedstrijd die de Stichting Meld Geweld uitschreef voor leerlingen van het basisonderwijs. Een merkwaardige leuze. Het is namelijk maar de vraag of iemand ooit slaat zonder dat hij daar een reden voor heeft. `Hij stond in de weg', `Zijn kop stond me niet aan', `Hij keek naar m'n wijf', `Hij zag m'n wijf niet eens staan'. Het zijn allemaal redenen waarom mensen een ander half dan wel geheel doodslaan. Afgelopen zaterdag is er iemand in coma geslagen, vermoedelijk omdat hij in een bowlinggelegenheid tegen andere mensen was opgelopen. Ook een reden. Geen acceptabele reden, maar wel een reden. Dat is verwarrend.

Even verwarrend is de cultus die rond zinloos geweld is ontstaan. De website van de Stichting tegen Zinloos Geweld maakt duidelijk dat je met afschuw van zinloos geweld je hele vrije tijd en, erger nog, die van anderen kunt vullen. Er zijn diverse prullaria met het embleem van de stichting, een lieveheersbeestje, te koop. Speldjes, buttons, sluitzegels, T-shirts, petjes, een screensaver, cd's met liedjes over zinloos geweld en een horloge met de tekst: `Een minuut stilte is niet genoeg'. Dan is er nog de stoeptegel waarvan de eerste honderd op zestien mei in de gemeente Lelystad zijn geplaatst. Het is de bedoeling dat dergelijke tegels overal in Nederland voor scholen, in wijken en bij horecagelegenheden worden gelegd. Naast de beveiligingscamera houdt straks ook het lieveheersbeestje de burger in de gaten. Ik zie het al voor me dat in de volgende stille tocht iedereen als lieveheersbeestje is verkleed. Mocht ik slachtoffer van zinloos geweld worden, gelieve mij en mijn nabestaanden een dergelijke gênante vertoning te besparen.

Hoe kan deze cultus rond zinloos geweld worden verklaard? Waarom maakt men zich niet druk om geweld dat om politieke en sociaal-economische redenen wordt uitgeoefend, om oorlogen, om afrekeningen in het criminele circuit, om geweld tegen zwervers, junkies en hoeren, om geweld in het verkeer, om niet fysiek geweld? Waarom spreekt nu juist zinloos geweld zo tot de verbeelding? Waarom wordt over slachtoffers van zinloos geweld doorgaans gesproken alsof ze de normaalste, de meest doorsnee personen waren? Maakt dat het gepleegde geweld soms erger?

Voor een antwoord op deze vragen biedt het werk van de Franse paleontograaf en literatuurwetenschapper René Girard, onder meer bekend van zijn studie `La Violence et le Sacré uit 1972, belangrijke inzichten. Girard stelt dat het mensen eigen is dat zij elkaar nabootsen. Deze `mimese' leidt ertoe dat men begeert wat de ander heeft. Vaak slaat die begeerte om in agressie om de ander het begeerde af te nemen. Zo'n drang is natuurlijk funest voor een samenleving. Er moeten dan ook krachten zijn om de uit de mimetische drang voortgekomen bezitconflicten in banen te leiden. Zijn die er niet dan kan er een gewelddadige en destructieve mimetische epidemie plaatsvinden. Om die te doorbreken kiezen mensen volgens Girard een zondebok. De zondebok dient om de agressie op uit te leven, opdat het de andere leden van de samenleving bespaard blijft en de gemeenschap wordt gered. Zijn dood wordt aangegrepen om de maatschappelijke waarden opnieuw te bevestigen.

Girard beroept zich op talloze mythologische verhalen waarin de zondebok op deze wijze een rol speelt; Griekse tragedies, de bijbel en negentiende-eeuwse literatuur. Een van de bekendste zondebokken is natuurlijk Christus. Een hedendaagse zondebok is prinses Diana, zoals publicist Arie Brouwer in een buitengewoon mooi artikel `De oermoord op prinses Diana' in 1998 in De Groene Amsterdammer betoogde. Vervullen de slachtoffers van zinloos geweld in de huidige samenleving ook de rol van zondebok? Ik denk het wel, zeker gezien de cultus die rond dergelijke slachtoffers ontstaat; de collectieve boetedoening van de stille tocht, het symbool van het lieveheersbeestje en de discussies over moreel verval achteraf.

Het probleem van een dergelijke verklaring is dat Christus, prinses Diana en andere al dan niet mythologische zondebokken door eigen verdienste of door geboorte iets bijzonders hadden. De slachtoffers van zinloos geweld hebben dat niet. Hun `gewoonheid' wordt juist benadrukt. Dit wijst er mogelijk op dat er sprake is van een zekere democratisering van het zondebok symbool. Het is nu de man (of vrouw) van de straat die door zijn gelijken op diezelfde, tegenwoordig dus met lieveheersbeestjestegels bedekte straat, de dood vindt. De gewone man wordt net als de beroemde zondebokken, publiek bezit en aanleiding om de samenleving opnieuw te bekijken. Dat verklaart de opkomst van de eveneens door gewone mensen bevolkte organisaties als Stichting Meld Geweld en Stichting tegen Zinloos Geweld.

Is dat erg? Nee, maar wel ergerlijk. Vooral de structurele ombuiging van de mentaliteit die de Stichting tegen Zinloos Geweld wil bewerkstelligen baart mij zorgen. Het lijkt wel of de organisatie opeens iedere vorm van fysiek geweld als onbeschaafd afwijst. Daar heb ik moeite mee. Als je onder de mensen leeft word je dagelijks geconfronteerd met allerlei trucjes om je onderuit te halen. Op het werk bijvoorbeeld. Hoe vaak zijn niet mijn grenzen overschreden met een beroep op goede bedoelingen? Hoe vaak word ik niet genaaid waar ik bij sta? Vaak. Bijna even vaak lukt het niet om fanatieke belagers op verbale wijze op hun plaats te houden. Dan rest alleen fysiek geweld. Klappen, zoals mijn voortreffelijke linkse, gaan helaas te ver. Maar spugen is een aardig alternatief om de niet aflatende zuiger duidelijk te maken dat hij zijn frustraties en rancune naar elders mag meenemen. Een helder straaltje spuug op de schoen voor lichte, een dikke geelgroene fluim in het gelaat, voor zwaardere vergrijpen. Ik neem plaats in en ben van plan dat te blijven doen. Gewaarschuwd zijn dus de vakbroeders die van mening zijn dat ik te jong, te koket, te onbekend en te weinig een vertegenwoordiger van mijn generatie ben om in deze krant een stukje te mogen schrijven. Spuug gerust terug conform het mimetische principe. Laten we elkaar tot behoud van de samenleving tot zondebok spugen.

Amanda Kluveld is historica.