Tuchtrecht maakt verpleger onzeker

Het (lage) salaris is niet het enige dat verpleegkundigen, die deze weken actie voeren, bezighoudt. Het toegenomen aantal tuchtzaken maakt hen onzeker. Voor het jubileumcongres van verpleegkundigenvakbond NU'91 gold maar één thema: tuchtrecht, tuchtrecht en nog eens tuchtrecht.

Drie jaar geleden zat Onno Krommenhoek nog met zijn collega's aan de slagroomtaart, om te vieren dat hij 25 jaar als verpleegkundige in een psychiatrisch ziekenhuis te Delft werkte. Inmiddels is hij bijna even lang verwikkeld in een tuchtzaak, naar aanleiding van een klacht die vorig jaar gegrond werd verklaard. Het regionale tuchtcollege berispte hem. Hij is schuldig bevonden aan het onjuist behandelen van een suïcidale patiënt, die in het ziekenhuis overleed in de nacht van 2 op 3 februari in 1998. De verpleegkundige ontkent de onjuiste behandeling en ging in hoger beroep. Nu wacht hij thuis in Schiedam al maanden op een brief waarin de volgende zittingsdatum wordt aangekondigd.

Krommenhoek is niet de enige verpleegkundige die met het tuchtrecht in aanraking is gekomen. Sinds de zogeheten wet BIG (Beroepen Individuele Gezondheidszorg) eind 1997 is aangenomen, kunnen medische beroepsbeoefenaren zoals verpleegkundigen, fysiotherapeuten en psychotherapeuten voor één van de vijf tuchtcolleges worden gesleept. Vooral de eerste groep bleek een geliefd doelwit. Sinds het wettelijk mogelijk is, spelen er jaarlijks tientallen tuchtzaken tegen verpleegkundigen.

,,In 1999 liepen er 56 tuchtzaken tegen verpleegkundigen en maar twee tegen fysiotherapeuten en drie tegen psychotherapeuten'', somt professor J. Hubben een recente inventarisatie op. Hubben is advocaat en hoogleraar gezondheidsrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ook als de omvang van de beroepsgroepen in aanmerking wordt genomen (30.000 fysiotherapeuten tegenover ongeveer 200.000 verpleegkundigen) is dat een groot aantal. De verpleegkundigenvakbond NU'91, die voor haar jubileumcongres van twee weken geleden liet uitzoeken welk thema de leden-verpleegkundigen het meest zou boeien, stuitte niet op salaris maar op tuchtrecht, tuchtrecht en nog eens tuchtrecht.

,,De dreiging hangt verpleegkundigen als het zwaard van Damocles boven het hoofd'', zegt Ellie van Zoeten, die bij vakbond NU'91 vragen over arbeidsrecht beantwoordt. ,,Zij vragen zich tijdens hun werk vaak af of zij aangeklaagd kunnen worden voor een bepaalde handeling en of ze altijd zelf verantwoordelijk zijn. Door onwetendheid regeert de angst.''

Het grote aantal klachten komt mede voort uit de grotere rol van de verpleegkundige in het medisch proces. Tot voor kort mocht de verpleegkundige medische handelingen slechts uitvoeren op expliciet verzoek van een arts – en onder diens toezicht. Nu kan veel meer: ziekenhuizen en andere zorginstellingen kunnen de bevoegdheden van verpleegkundigen protocollair vastleggen. De wet geeft slechts kaders aan, wat werkgevers de ruimte geeft.

Het gevolg? ,,Duizenden protocollen'', zegt Jotine Leijtens van koepelorganisatie AVVV (Algemene Vergadering Verplegenden en Verzorgenden). ,,Waarvan de kwaliteit niet vastligt, want centrale regie ontbreekt.'' De bedoeling is wel dat die regie er komt, een team van dertig man gaat landelijke richtlijnen opstellen. Maar van systematische controle op de kwaliteit van protocollen, door een externe instantie, is de komende jaren nog geen sprake. Verpleegkundigen reppen van `protocollen die in hoog tempo, zonder enig overleg, de directiekamer uitvliegen'.

Wat moet je doen als je aangeklaagd wordt. Wat zijn je kansen? ,,Er bestaat grote onduidelijkheid over de precieze taken van de verpleegkundige'', vindt advocaat Ivo Sindram van De Mul Zegger Advocaten uit Nijmegen. Hij verdedigde al een aantal verpleegkundigen, onder wie nu Krommenhoek. Sindram: ,,In de protocollen staat vaak wel redelijk gedetailleerd welke technische handelingen de verpleegkundige op welke wijze moet of mag verrichten, maar er is ook een groot grijs gebied. Wanneer is de arts verantwoordelijk, wanneer de verpleegkundige? Mede door tuchtrechtzaken ontstaat nu langzaam jurisprudentie en meer duidelijkheid over de bevoegdheden.'' Dat maakt hem positief over het tuchtrecht: ,,Als er een klacht komt, voelt iemand zich meestal enorm gekrenkt, maar het is zaak daar bovenuit te stijgen, professioneel te denken. Deze zaken kunnen de verpleging emanciperen, professionaliseren. Wil je eigen verantwoordelijkheid dragen, dan ben je daar dus ook op aanspreekbaar.''

Was dat maar zo, reageert Krommenhoek. ,,De opzet van de nieuwe wet was om ons, als beroepsgroep, eigen verantwoordelijkheid te geven. Daarom heb ik de wet eerst met open armen ontvangen. Maar dat is niet gebeurd. Kijk maar naar de uitspraak over mijn geval.'' Want wat gebeurde er? Krommenhoek werd schuldig bevonden omdat hij het protocol (dat voor suïcidale patiënten) niet had gevolgd. Volgens dit protocol had hij bij elke suïcidepoging contact moeten opnemen met een arts, wat hij (en collega's) nalieten. Krommenhoek: ,,Mijn patiënt deed vijf à zes keer per dag een halfzachte poging. Artsen zijn in zo'n geval echt niet blij als je elke keer belt, tot middenin de nacht.'' Krommenhoek liet ook na de patiënt, een vrouw in de dertig met Borderlinesyndroom en depressieve klachten, in de separeercel te zetten toen zij een nieuwe suïcidepoging ondernam. De behandelend psychiater zou deze maatregel hebben voorgeschreven. ,,Maar dat was meer als pressiemiddel voor de patiënt bedoeld dan als een echte order aan ons'', zegt Krommenhoek. Heeft de verpleegkundige, zoals de bedoeling is van de wet BIG, nu eigen verantwoordelijkheid gekregen of juist niet? Krommenhoek is weliswaar aangesproken op zijn handelen als individu, maar hij is ook gestraft omdat hij zich niet hield aan de instructies van de psychiater. Hubben vindt dat ondanks de soms strakke protocollen de eigen verantwoordelijkheid van de verpleegkundige is gegroeid. ,,En als je een protocol eenmaal gemaakt hebt, is het niet meer vrijblijvend'', zegt hij. ,,Natuurlijk moeten er protocollen zijn, als richtlijn voor je handelen en ter controle daarvan'', vindt ook verpleegkundige Krommenhoek. ,,Maar er zullen allerlei situaties blijven die niet in een protocol te vangen zijn. Wat het best werkt, verschilt per patiënt en is mede afhankelijk van diens relatie met de verpleegkundige.''