Omstreden herkomst

DE STICHTING MUSEUM Boijmans van Beuningen staat voor een penibele beslissing. Wat te doen met de tekening Godsvertrouwen van Jan Toorop? Deze is in de oorlog door twee mecenassen aangekocht voor het Rotterdamse museum. De tekening was afkomstig uit de verzameling van het joodse echtpaar Flersheim, kennissen van de kunstenaar. Ze moesten hun collectie bij hun vlucht uit Duitsland achterlaten en hebben de oorlog niet overleefd. Hun kleinzoon, Walter Eberstadt uit New York, eist het stuk terug. Deze claim, formeel verjaard, wordt ondersteund door gezanten van de Amerikaanse regering. De museumdirecteur wil de tekening gezien de voorgeschiedenis niet meer hebben. Het stichtingsbestuur houdt tot dusver vast aan de Toorop wegens de nagedachtenis van de schenkers, die het stuk in goed vertrouwen hadden aangeschaft. Om het helemaal ingewikkeld te maken heeft staatssecretaris Van der Ploeg (OCenW) zich er mee bemoeid. Hij kreeg onlangs een advies van de commissie `Herkomst gezocht' waarin wordt aangedrongen op verruiming van het teruggavebeleid. De regering heeft nog geen beslissing genomen over dit advies, dat betrekking heeft op roofkunst die na de oorlog door de Nederlandse staat is gerecupereerd. Het probleem van de stichting ligt toch weer net iets anders en de stichting is ook geen staatsinstelling. De Museumvereniging is weliswaar een parallel onderzoek naar verwervingen met een vraagteken begonnen, maar de beslissing ligt bij de eigenaar van de collectie. Een complicatie is dat het stichtingbestuur alleen met een gekwalificeerde meerderheid kan besluiten tot afstoting van werk – een redelijke eis voor zo'n belangrijke beslissing.

HET ADVIES `Herkomst gezocht' onderstreept dat de overheid een voorbeeldfunctie heeft voor de oorlogskunst die verder gaat dan de strikte juridische termen. Als de overheid daarop afzonderlijke musea gaat aanspreken, dient zij wél bereid te zijn de financiële gevolgen te dragen. Dat bleek onlangs in Engeland, waar de Tate Gallery het advies kreeg een claim op een uit de oorlog afkomstig schilderij van Jan Griffier de Oude af te kopen. Het bedrag hoefde het museum niet zelf op te brengen. De Britse regering heeft voor dit soort kwesties een adviescommissie ingesteld. Daarop is ook in Nederland aangedrongen. De Museumvereniging beschikt over een onafhankelijke ethische commissie, de Commissie Gedragslijn. Deze heeft zich al over een andere Toorop uit de collectie-Flersheim gebogen. De herkomst van beide Toorops vertoont verschillen. Het is van belang deze te analyseren op hun consequenties voor het teruggavebeleid. Ondanks de commissie `Herkomst gezocht' zijn er nog weinig harde richtlijnen. De meningsvorming over het lastige thema van de oorlogskunst is gediend met een nadere uitspraak van de Commissie Gedragslijn.