Kunstmevrouw met een groot hart

Na ruim 7,5 jaar verruilt Hanneke Groenteman haar Plantage voor een wekelijkse talkshow met Paul Haenen. Een terugblik op het programma van ,,een echte jiddische mama'', aldus J.J. Voskuil.

Trouwe kijkers van De Plantage hebben de uitzending nog altijd op hun netvlies staan. Arjan Ederveen komt op, gaat zitten en schuift vervolgens minutenlang op zijn stoel heen en weer.

,,Wat is er, moet je naar de wc'', vraagt Hanneke Groenteman.

,,Ja'', beaamt Ederveen. ,,Waar is die?''

Speurend kijkt zij de zaal in. ,,We hebben er een stuk of drie. Maar dát is de dichtstbijzijnde.''

Ederveen staat op, loopt de aangegeven richting uit en maakt even later – zichtbaar opgelucht – zijn rentree. ,,Gelukt?'', vraagt Groenteman en vervolgt het gesprek alsof haar neus bloedt.

Zo'n onderonsje is volgens Cornald Maas, van 1994 tot 1998 eindredacteur van De Plantage, typerend voor de stijl van Groenteman. En tevens haar sterkste troef als interviewer. ,,Met haar instinct voor het onvoorspelbare overrompelpelt zij haar gasten. En vaak pakt dat bijzonder goed uit.''

De schrijver J.J. Voskuil, die drie keer te gast was in haar programma, beaamt dat. ,,Groenteman had mij al een aantal keren gevraagd voor De Plantage, maar steeds weigerde ik. Ik heb niets met tv, en al helemaal niet met live praatprogramma's, zei ik. `Nou', zei ze, `dan kom ik toch bij jóu langs?' Voor ik het wist stond ze voor mijn deur – mét thee en koekjes. Na afloop heeft zij samen met haar crew de afwas gedaan. Toen was het ijs gebroken.''

Voor zo'n 200.000 kijkers was De Plantage de afgelopen zevenenhalf jaar een vast ijkpunt op de late zondagmiddag. Alhoewel laagdrempeliger dan de rest van het VPRO-aanbod, scoorde De Plantage goed bij de traditionele achterban. Met name hoog opgeleide, oudere vrouwen, met een voorkeur voor Nederland 3, lieten zich graag bijpraten over de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van film, theater, literatuur en beeldende kunst. ,,Groenteman, dat is koekje, glaasje, keuveltje'', schreef voormalig tv-criticus Frits Abrahams ooit in deze krant. Bert van der Veer noemde haar ooit de `Tineke van de grachtengordel'. ,,Wat op het puntje van haar tong ligt, kan ze eruit flappen, maar tegelijkertijd getuigt ze van een heel grote deskundigheid'', aldus de ex-programmadirecteur van RTL4.

Hanneke Groenteman werd geboren op 20 juli 1939 in Amsterdam. Ze zette haar eerste schreden in de journalistiek als leerlingjournalist bij Het Parool, maar al snel bleek dat haar hart uitging naar de radio. Als eindredacteur, en later presentator van programma's als Hoor haar en het kunstmagazine Ophef en vertier groeide zij in de jaren '70-'80 uit tot een van de boegbeelden van de VARA. Ook feministen sloten haar – tot haar eigen verbazing – in de boezem. `Ik ben feministe, maar niet van beroep,' merkte ze ooit half-snerend op.

Naar eigen zeggen verliet zij die omroep tien jaar geleden omdat Marcel van Dam haar geen eigen kunstprogramma op tv gunde. In het maandblad Opzij zei ze hierover: ,,Ik had al zo vaak geprobeerd Ophef en vertier op televisie te krijgen. Een programma over kunst, daar moet je toch ook iets bij zien? Maar dat wilden ze nooit. Waarom heb ik nooit gehoord. Het zullen wel weer de kijkcijfers zijn geweest. Ik ben nu eenmaal geen kijkcijfermagneet.''

Marcel van Dam, destijds voorzitter van de VARA, weerspreekt die versie van de omroepgeschiedenis. Dat Groenteman het onder zijn leiding nooit tot tv-presentator schopte, heeft volgens hem niets met haar presentatie te maken. ,,Hanneke is een intelligente vrouw en een goed luisteraar – een zeldzame combinatie. Alleen, ik vond Ophef en vertier niet geschikt voor tv. Hanneke wel.'' En De Plantage, is dat eigenlijk geen typisch VARA-programma? Van Dam aarzelt. ,,Eigenlijk wel ja. Maar dan nog had zij het niet gepresenteerd. We hadden in die tijd een overschot aan getalenteerde tv-presentatoren die vonden dat ze recht hadden op een eigen programma. Hanneke's verzoek kwam op het verkeerde moment.''

De afgelopen jaren viel steeds meer kritiek te beluisteren op De Plantage. Groenteman zou niet kritisch genoeg zijn, te veel dwepen met haar gasten. Oud-eindredacteur Maas is het daar niet mee eens. Maar ,,Hanneke heeft wél een heilig ontzag voor gasten die zij meer intellect toedicht dan zichzelf.'' Hij herinnert zich vooral de uitzending met Bas Heijne, Nelleke Noordervliet en Michaël Zeeman. ,,Die was al verpest nog voordat hij goed en wel begonnen was. Zij liet zich te veel intimideren door het selecte gezelschap aan tafel. En dat wist ze. Na afloop propte ze snel haar outfit in haar tas en stapte huilend op de fiets.''

Volgens Voskuil, die nog ieder jaar ansichtkaarten van Groenteman ontvangt, heeft die idolate houding alles met haar ,,grote hart'' te maken. ,,Zij is iemand met een sterke eetlust. Een echte jiddische mama.'' Daar staat volgens hem tegenover dat de presentatrice ,,bijzonder goed is voorbereid en scherpe vragen stelt.'' Oók als de geïnterviewde daar niet op zit te wachten. Voskuil: ,,Tijdens het voorgesprek vroeg ze wat ik van de subsidiëring van schrijvers vond. `Slecht', zei ik. `Nou, ik niet', zei ze. `Ik ga u die vraag straks toch stellen.' In de uitzending liep het uit de hand, zei ik dingen die ik normaal niet zou zeggen: `subsidiëring is de doodsteek voor de literatuur', dat soort dingen. En muziek? vroeg Groenteman – ze zette nu echt de pook erin. `Afschaffen dat Concertgebouw', was daarop mijn antwoord. Mijn broer zei achteraf: Je leek Frederik van Eeden wel!''

Zelf wijt Groenteman haar dweepzucht aan een gebrek aan relativering. In het interview met Opzij zegt zij: ,,Ik kan het wel spelen, ik kan zeggen: zo geweldig is dat boek nu ook weer niet. Maar dat is een spelletje om een leuk antwoord te krijgen. En ik ben een echte schooljuf, als ik iets goed vind, wil ik het anderen vertellen (...) Ik domineer blijkbaar graag.''

Die eigenschap zal mogelijk een cruciale rol gaan spelen bij de nieuwe – nog naamloze – talkshow die Groenteman vanaf september voor de VPRO gaat presenteren met Paul Haenen, die na veel omzwervingen terugkeert bij de publieke omroep. ,,Hanneke wil altijd alles naar haar hand zetten'', vindt Maas. ,,De vraag is of dat goed gaat met zo'n eigenzinnig man als Haenen. Tenzij die eventuele onvrede en irritatie op den duur in hun voordeel gaat werken. De kunst is dát aannemelijk te maken.'' Hij maakt zich echter meer zorgen over het aanbod van laagdrempelige, serieuze kunstprogramma's op de Nederlandse televisie. ,,Met De Plantage verdwijnt ook een genre. Vooralsnog lijkt niemand bereid dat gat te vullen.''